گروه شهرسازی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. ، zebardst@ut.ac.ir
چکیده: (496 مشاهده)
هدف: به موازات فراوانی بیشتر سوانح در مناطق شهری در جهان، توجه به «تابآوری شهری» بهعنوان سازوکاری برای رویارویی شهرها با اختلالات افزایش یافته است. لیکن، پیادهسازی تابآوری شهری و سنجش آن با چالشهای جدی روبهرو است. از میان روشهای سنجش تابآوری شهری، استفاده از شاخصهای ترکیبی بهدلیل ماهیت عددی، فرایند ساخت روشن و امکان مقایسه مکانی-زمانی در دو دهه اخیر بسیار پرکاربرد بوده استولی معیارهای جامع و موردتوافق گسترده برای ساخت شاخص ترکیبی در مقیاس شهری ارائه نشده است؛ لذا این پژوهش در پی انجام یک مطالعه مروری سیستماتیک برای استخراج و تحلیل جامع ارکان و روشهای سنجش تابآوری شهری با محوریت شاخص ترکیبی است. روش پژوهش: بر مبنای یک مرور سیستماتیک با تمرکز بر 80 پژوهش انتخابشده از پایگاههای استنادی WoSو Scopus، مبانی و گامهای چندگانه ساخت شاخصهای ترکیبی برای سنجش تابآوری شهری موردبررسی قرار گرفتهاند. تحلیل دادهها با استفاده از یک چهارچوب تحلیلی مبتنی بر چهار رکن (زمینهای، مبانی نظری و کاربردی، روششناختی و محتوایی) و ازطریق کدگذاری مضامین انجام شد. یافتهها: نتایج نشان میدهد که از منظرمبانی پایه، اکثر شاخصها (5/92 درصد) بر اساس چهارچوبهای موجود و عمدتاً با رویکرد سرمایهمحور (5/62 درصد)و اهداف تشخیصی (70 درصد)طراحی شدهاند. از منظر ارکان روششناختی، غالب شاخصهای بررسیشده بر مبنای رویکردهای ایستا (5/92 درصد)، ذاتی (25/61 درصد)، پیشینی (75/83 درصد) و با روشهای از بالا به پایین ( 5/72 درصد) توسعه یافتهاند و طرح ساختاری قیاسی-سلسلهمراتبی مبنای سازماندهی اغلب شاخصهای بررسیشده (5/77 درصد) را تشکیل میدهد. گامهای اعتبارسنجی متقابل و خارجی بهترتیب تنها در 35 درصد و 5/27 درصد از مقالات مشاهده شد و76 درصد از مطالعات از تحلیل استحکام غفلت نمودهاند. از منظر محتوایی، چهارچوبی مورد اجماع ازنظر تعداد و نوع عناصر سازنده شاخص ترکیبی و تعداد متغیرهای استفادهشده وجود ندارد. نتیجهگیری: شکافها در کاربست شاخصهای ترکیبی در اندازهگیری تابآوری شهری را میتوان در دو گروه کلی ذاتی و رویهای دستهبندی کرد. چالشهای ذاتی، برخی مسائل اجتنابناپذیر بینرشتهای است که به خاستگاه و ماهیت شاخص ترکیبی بازمیگردد. اما کاستیهای رویهای شامل کمبود دادههای واقعی سوانح، هزینه و زمان جمعآوری دادههای میدانی و زمینهای در برابر دادههای ثانویه، تعارضات میان دیدگاههای ذینفعان و نبود چهارچوب مورد اجماع جهت گزینش عناصر شکلدهنده شاخص ترکیبی تابآوری شهری است. توجه بیشتر به گامهای اعتبارسنجی، شناسایی منابع حساسیت و بهرهگیری از روشهای مشارکتی میتواند با کاهش شکافهای روششناختی موجب بهبود قابلیت اطمینان به نتایج اندازهگیری شود.
