گروه برنامهریزی منطقهای، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. ، rahmani13@ut.ac.ir
چکیده: (907 مشاهده)
هدف: استان قزوین با چالشهای محیط زیستی فزایندهای نظیر آلودگی خاک، افت شدید سطح آب زیرزمینی، تخریب باغستانهای سنتی، و پراکندگی ناموزون صنایع مواجه است که ضرورت ارزیابی راهبردی محیط زیستی (SEA) برنامه آمایش سرزمین (تصویب ۱۳۹۹) را برجسته میکند. روش پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بهرهگیری از تکنیک ماتریس، ۱۴ شاخص کلیدی را برای تحلیل ۱۰ راهبرد برنامه آمایش استان قزوین استخراج و پالایش نمود. یافتهها: تحلیل چندبعدی آثار (شدت، مستقیم/غیرمستقیم، کوتاه/بلندمدت، برگشتپذیر/ناپذیر و تجمعی) نشان داد که شش راهبرد کشاورزی، صنعت و معدن، سکونتگاهی، بازرگانی، گردشگری و حملونقل در اکثر شاخصها آثار منفی قابلتوجهی ایجاد میکنند و در اولویت اول قرار میگیرند؛ راهبردهای خدمات برتر و علم و فناوری ضمن آثار مثبت کلی، در برخی شاخصها (بهویژه غیرمستقیم و بلندمدت) آسیبزا هستند و در اولویت دوم جای میگیرند؛ راهبردهای محیط زیستی و فرهنگی-اجتماعی بدون هیچ اثر منفی، در اولویت سوم قرار گرفتند. نتیجهگیری: تفسیر نتایج حاکی از غلبه آثار منفی به دلیل ماهیت توسعهمحور شش راهبرد اولویت اول است که بر گسترش زمین، مصرف انرژی، تبدیل اراضی طبیعی، زیرساختهای سنگین و تردد گسترده متمرکزند و بعد محیط زیستی را حاشیهای در نظر گرفتهاند؛ این امر منجر به آلودگی، افت آب زیرزمینی و تخریب برگشتناپذیر میشود. راهبرد محیط زیستی تنها ۸ درصد آثار منفی را خنثی میکند، زیرا بر بهبود وضع موجود تمرکز دارد نه پیشگیری از آسیب جدید؛ ناهمزمانی، پراکندگی ناموزون فعالیتها در دشت قزوین و همافزایی آثار کوتاهمدت (آلودگی هوا) و بلندمدت (فرونشست) فرصت واکنش را از بین میبرد. تحلیل حساسیت با سه سناریو پایداری اولویتبندی را تأیید کرد و نشان داد اجرای پیشنهادهای اصلاحی میتواند آثار منفی را تا ۵۴ درصد کاهش دهد. راهبردهای اصلاحی پیشنهادی شامل کاهش آلودگی (نظارت مستمر، تصفیه فاضلاب، انرژی نوین)، مدیریت مصرف آب (قیمتگذاری پلکانی، فناوری بهینه) و حفاظت پوشش طبیعی (احیای باغستانها) است که با چالشهای بودجه، مقاومت ذینفعان و هماهنگی بینسازمانی مواجهاند.
