گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. ، hamedhayaty@yahoo.com
چکیده: (811 مشاهده)
هدف: مطالعه تحولات معماری خانههای تاریخی علاوه بر کمک به حفظ میراث کالبدی، راهکارهای نوینی برای طراحی آینده ارائه میدهد. تحولات معماری مسکونی در شهر اراک، دگرگونیهای ساختاری چشمگیری در سازماندهی فضایی و فرم کالبدی خانههای دورههای قاجار و پهلوی اول ایجاد کرده است. هدف اصلی این مقاله، تحلیل تغییرات معماری این خانهها با تمرکز بر روند دگرگونی فضاهای بسته، نیمهباز و باز است. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به دو پرسش محوری است: ۱- تحولات در نسبتهای عرصه و اعیان در خانههای تاریخی اراک از دوران قاجار تا پهلوی اول چگونه شکل گرفته است؟ ۲- تحول چیدمان فضایی-ارتباطی مسکن از دوران قاجار تا پهلوی اول چه روندی داشته است؟ بدین منظور، ۱۴ خانه تاریخی ارزشمند در اراک (۷ خانه قاجار و ۷ خانه پهلوی اول) به صورت هدفمند انتخاب و بررسی شدند. روش پژوهش: در این پژوهش از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است. جهت بررسی دقیق تغییرات ابعاد فضایی، دادهها در نرمافزار SPSSو با بهرهگیری از ابزارهای آماری نظیر آزمون منویتنی در سطح اطمینان 95% مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفتند. یافتهها: بر اساس تحلیلهای آماری، در دورهی قاجار حدود 65% مساحت به ساختمان (فضای بسته)، 26% به فضای باز و 7% به فضای نیمهباز اختصاص داشت. این نسبتها در دوره پهلوی اول با تغییراتی محسوس، به 37% فضای بسته، 56% فضای باز و 7% فضای نیمهباز دگرگون شدند. همچنین امکان مدلسازی ریاضی این تغییرات فضایی نیز بررسی گردید. نتیجهگیری: بررسیها نشانگر تغییر الگوی ارتباطی سنتی از «حیاط-ایوان-اتاق» به «حیاط-اتاق» است که این امر، در کنار دگرگونی نسبت فضاها، بازتابی از تحولات فرهنگی، اجتماعی و فناورانه در سبک زندگی ایرانی است. یافتههای استنباطی تأیید میکنند که تغییرات فضای بسته (کاهش از 65% به 37%) و فضای باز (افزایش از 26% به 56%) از نظر آماری معنادار است (Asymp. Sig. ≈0.003). در مقابل، تفاوت نسبت فضای نیمهباز معنادار نبوده و ثابت مانده است (Asymp. Sig. ≈0.938). خوانش کالبدی این دگرگونیها، نمایانگر کمعمقشدن پلانها، تضعیف الگوی تودرتو، تقویت نقش حیاط و نما/تراس و تغییر کاربری ایوانها به عملکردهای منظرهمحور و تهویهای است؛ نتایجی که میتواند مبنای علمی تدوین ضوابط طراحی نوین و پیشنهادهای مرمتی قرار گیرد.
حیاتی حامد، رئیسی محمد منان، عباسی عارف.(1405). سیر دگرگونی فضایبسته، نیمه باز و باز در خانههای تاریخی اراک در دوره قاجار و پهلوی اول مسکن و محیط روستا 45 (193) :94-77 https://doi.org/10.22034/45.193.77
