Journal of Housing and Rural Environment

fa ارزیابی راهبردی محیط زیستی برنامه آمایش استان قزوین Strategic environmental assessment of the spatial planning program of Qazvin province سکونتگاههای شهری و روستایی سکونتگاههای شهری و روستایی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: استان قزوین با چالش‌های محیط زیستی فزاینده‌ای نظیر آلودگی خاک، افت شدید سطح آب زیرزمینی، تخریب باغستان‌های سنتی، و پراکندگی ناموزون صنایع مواجه است که ضرورت ارزیابی راهبردی محیط زیستی (SEA) برنامه آمایش سرزمین (تصویب ۱۳۹۹) را برجسته می‌کند. روش پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از تکنیک ماتریس، ۱۴ شاخص کلیدی را برای تحلیل ۱۰ راهبرد برنامه آمایش استان قزوین استخراج و پالایش نمود. یافته‌ها: تحلیل چندبعدی آثار (شدت، مستقیم/غیرمستقیم، کوتاه/بلندمدت، برگشت‌پذیر/ناپذیر و تجمعی) نشان داد که شش راهبرد کشاورزی، صنعت و معدن، سکونتگاهی، بازرگانی، گردشگری و حمل‌ونقل در اکثر شاخص‌ها آثار منفی قابل‌توجهی ایجاد می‌کنند و در اولویت اول قرار می‌گیرند؛ راهبردهای خدمات برتر و علم و فناوری ضمن آثار مثبت کلی، در برخی شاخص‌ها (به‌ویژه غیرمستقیم و بلندمدت) آسیب‌زا هستند و در اولویت دوم جای می‌گیرند؛ راهبردهای محیط زیستی و فرهنگی-اجتماعی بدون هیچ اثر منفی، در اولویت سوم قرار گرفتند. نتیجه‌گیری: تفسیر نتایج حاکی از غلبه آثار منفی به دلیل ماهیت توسعه‌محور شش راهبرد اولویت اول است که بر گسترش زمین، مصرف انرژی، تبدیل اراضی طبیعی، زیرساخت‌های سنگین و تردد گسترده متمرکزند و بعد محیط زیستی را حاشیه‌ای در نظر گرفته‌اند؛ این امر منجر به آلودگی، افت آب زیرزمینی و تخریب برگشت‌ناپذیر می‌شود. راهبرد محیط زیستی تنها ۸ درصد آثار منفی را خنثی می‌کند، زیرا بر بهبود وضع موجود تمرکز دارد نه پیشگیری از آسیب جدید؛ ناهم‌زمانی، پراکندگی ناموزون فعالیت‌ها در دشت قزوین و هم‌افزایی آثار کوتاه‌مدت (آلودگی هوا) و بلندمدت (فرونشست) فرصت واکنش را از بین می‌برد. تحلیل حساسیت با سه سناریو پایداری اولویت‌بندی را تأیید کرد و نشان داد اجرای پیشنهادهای اصلاحی می‌تواند آثار منفی را تا ۵۴ درصد کاهش دهد. راهبردهای اصلاحی پیشنهادی شامل کاهش آلودگی (نظارت مستمر، تصفیه فاضلاب، انرژی نوین)، مدیریت مصرف آب (قیمت‌گذاری پلکانی، فناوری بهینه) و حفاظت پوشش طبیعی (احیای باغستان‌ها) است که با چالش‌های بودجه، مقاومت ذی‌نفعان و هماهنگی بین‌سازمانی مواجه‌اند.  </div> Objective: Qazvin Province is facing increasing environmental challenges, including soil pollution, severe groundwater depletion, degradation of traditional orchard landscapes, and uneven industrial distribution, highlighting the necessity of conducting a Strategic Environmental Assessment (SEA) of the provincial spatial planning program approved in 2020. Method: This study employed a descriptive–analytical approach and matrix-based techniques to identify, refine, and evaluate 14 key environmental indicators for assessing the impacts of 10 strategic sectors included in the Qazvin Provincial Spatial Planning Program. Results: A multidimensional impact assessment encompassing impact magnitude, direct and indirect effects, short- and long-term consequences, reversibility, and cumulative impacts revealed that the agricultural, industrial and mining, settlement development, commercial, tourism, and transportation strategies generate considerable adverse environmental effects across most indicators and therefore constitute the first-priority category. The advanced services and science and technology strategies, despite their overall positive contributions, produce negative impacts on certain indicators—particularly indirect and long-term effects—and were classified as second-priority strategies. Environmental and socio-cultural strategies exhibited no negative environmental impacts and were consequently assigned to the third-priority category. Conclusions: The results indicate that the predominance of negative impacts stems from the development-oriented nature of the first-priority strategies, which emphasize land expansion, increased energy consumption, conversion of natural lands, large-scale infrastructure development, and intensified transportation activities, while giving limited consideration to environmental concerns. These processes contribute to pollution, groundwater depletion, and irreversible environmental degradation. The environmental strategy offsets only 8% of the negative impacts because it focuses primarily on improving existing conditions rather than preventing new environmental damage. Furthermore, temporal mismatches, the uneven concentration of activities within the Qazvin Plain, and the synergistic interaction between short-term impacts (e.g., air pollution) and long-term impacts (e.g., land subsidence) reduce opportunities for effective intervention. Sensitivity analysis conducted under three sustainability scenarios confirmed the robustness of the prioritization results and demonstrated that implementation of the proposed mitigation measures could reduce negative impacts by up to 54%. Recommended mitigation strategies include pollution reduction through continuous monitoring, wastewater treatment, and renewable energy adoption; water-demand management through tiered pricing mechanisms and efficient technologies; and conservation of natural vegetation through the restoration of traditional orchards. However, implementation is likely to face challenges related to financial constraints, stakeholder resistance, and inter-organizational coordination. توسعه پایدار منطقه‌ای, تبعات محیط زیستی, ارزیابی راهبردی محیط زیستی, برنامه آمایش استان قزوین. Regional Sustainable Development, Environmental Impacts, Strategic Environmental Assessment (SEA), Qazvin Province Spatial Planning Program. 63 76 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-4567-1&slc_lang=fa&sid=1 Maryam Mohammadzadeh Qazvin مریم محمدزاده قزوین 100319475328460020785 100319475328460020785 No Faculty of Urban Planning, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Mehrdad Rahmani مهرداد رحمانی rahmani13@ut.ac.ir 100319475328460020786 100319475328460020786 Yes Faculty of Urban Planning, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.