Journal of Housing and Rural Environment

fa مروری سیستماتیک بر کاربست شاخص‌های ترکیبی در اندازه‌گیری تاب آوری شهری A systematic review of the application of composite index in measuring urban resilience عمران و شهرسازی عمران و شهرسازی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: به موازات فراوانی بیشتر سوانح در مناطق شهری در جهان، توجه به «تاب‌آوری شهری» به‌عنوان سازوکاری برای رویارویی شهرها با اختلالات افزایش یافته است. لیکن، پیاده‌سازی تاب‌آوری شهری و سنجش آن با چالش‌های جدی روبه‌رو است. از میان روش‌های سنجش تاب‌آوری شهری، استفاده از شاخص‌های ترکیبی به‌دلیل ماهیت عددی، فرایند ساخت روشن و امکان مقایسه مکانی-زمانی در دو دهه اخیر بسیار پرکاربرد بوده است ولی معیارهای جامع و موردتوافق گسترده برای ساخت شاخص ترکیبی در مقیاس شهری ارائه نشده است؛ لذا این پژوهش در پی انجام یک مطالعه مروری سیستماتیک برای استخراج و تحلیل جامع ارکان و روش‌های سنجش تاب‌آوری شهری با محوریت شاخص ترکیبی است. روش پژوهش: بر مبنای یک مرور سیستماتیک با تمرکز بر 80 پژوهش انتخاب‌شده از پایگاه‌های استنادی WoS و Scopus، مبانی و گام‌های چندگانه ساخت شاخص‌های ترکیبی برای سنجش تاب‌آوری شهری موردبررسی قرار گرفته‌اند. تحلیل داده‌ها با استفاده از یک چهارچوب تحلیلی مبتنی بر چهار رکن (زمینه‌ای، مبانی نظری و کاربردی، روش‌شناختی و محتوایی) و از‌طریق کدگذاری مضامین انجام شد. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که از منظر مبانی پایه، اکثر شاخص‌ها (5/92 درصد) بر اساس چهارچوب‌های موجود و عمدتاً با رویکرد سرمایه‌محور (5/62 درصد) و اهداف تشخیصی (70 درصد) طراحی شده‌اند. از منظر ارکان روش‌شناختی، غالب شاخص‌های بررسی‌شده بر مبنای رویکردهای ایستا (5/92 درصد)، ذاتی (25/61 درصد)، پیشینی (75/83 درصد) و با روش‌های از بالا به پایین ( 5/72 درصد) توسعه یافته‌اند و طرح ساختاری قیاسی-سلسله‌مراتبی مبنای سازمان‌دهی اغلب شاخص‌های بررسی‌شده (5/77 درصد) را تشکیل می‌دهد. گام‌های اعتبارسنجی متقابل و خارجی به‌ترتیب تنها در 35 درصد و 5/27 درصد از مقالات مشاهده شد و76 درصد از مطالعات از تحلیل استحکام غفلت نموده‌اند. از منظر محتوایی، چهارچوبی مورد اجماع ازنظر تعداد و نوع عناصر سازنده شاخص ترکیبی و تعداد متغیرهای استفاده‌شده وجود ندارد. نتیجه‌گیری: شکاف‌ها در کاربست شاخص‌های ترکیبی در اندازه‌گیری تاب‌آوری شهری را می‌توان در دو گروه کلی ذاتی و رویه‌ای دسته‌بندی کرد. چالش‌های ذاتی، برخی مسائل اجتناب‌ناپذیر بین‌رشته‌ای است که به خاستگاه و ماهیت شاخص ترکیبی بازمی‌گردد. اما کاستی‌های رویه‌ای شامل کمبود داده‌های واقعی سوانح، هزینه و زمان جمع‌آوری داده‌های میدانی و زمینه‌ای در برابر داده‌های ثانویه، تعارضات میان دیدگاه&lrm;های ذی‌نفعان و نبود چهارچوب مورد اجماع جهت گزینش عناصر شکل‌دهنده شاخص ترکیبی تاب‌آوری شهری است. توجه بیشتر به گام‌های اعتبارسنجی، شناسایی منابع حساسیت و بهره‌گیری از روش‌های مشارکتی می‌تواند با کاهش شکاف‌های روش‌شناختی موجب بهبود قابلیت اطمینان به نتایج اندازه‌گیری شود.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: Alongside the increasing frequency of disasters in urban areas worldwide, attention to urban resilience as a mechanism for cities to cope with disturbances has grown. However, implementing and assessing urban resilience faces serious challenges. Among the methods for measuring urban resilience, the use of composite indicators has become highly common over the past two decades due to their numerical nature, transparent construction process, and ability for spatial‑temporal comparison. Yet, comprehensive and widely agreed‑upon criteria for developing composite indicators at the urban scale have not been provided. Therefore, this study aims to conduct a systematic review to extract and comprehensively analyze the components and methods of assessing urban resilience with a focus on composite indicators. Method: Based on a systematic review of 80 selected studies from the WoS and Scopus citation databases, the foundations and multiple steps of constructing composite indicators for measuring urban resilience were examined. Data analysis was carried out using an analytical framework based on four pillars (contextual, theoretical and practical foundations, methodological, and content‑related) and through thematic coding. Results: Results show that from the perspective of fundamental foundations, most indicators (92.5%) were designed based on existing frameworks, predominantly with a capital‑based approach (62.5%) and diagnostic purposes (70%). From the methodological perspective, most indicators reviewed were developed based on static (92.5%), inherent (61.25%), and ex‑ante (83.75%) approaches, using top‑down methods (72.5%). A deductive‑hierarchical structural design formed the basis of organizing most indicators reviewed (77.5%). Cross‑validation and external validation steps were observed in only 35% and 27.5% of the articles, respectively, and 76% of studies neglected robustness analysis. From a content perspective, no consensus framework exists regarding the number and type of elements forming the composite indicator or the number of variables used. Conclusions: The gaps in using composite indicators for measuring urban resilience can be categorized into two main groups: intrinsic and procedural. Intrinsic challenges stem from unavoidable interdisciplinary issues related to the nature and origins of composite indicators. Procedural shortcomings include a lack of real disaster data, the cost and time required for collecting field and contextual data compared to secondary data, conflicts among stakeholder perspectives, and the absence of an agreed‑upon framework for selecting the components of urban resilience composite indicators. Greater attention to validation steps, identifying sources of sensitivity, and using participatory methods can improve the reliability of measurement results by reducing methodological gaps.</div> تاب‌آوری شهری, اندازه‌گیری, شاخص ترکیبی, مرور سیستماتیک. Urban resilience, Measurement, Composite indicator, Systematic review. 79 102 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5623-1&slc_lang=fa&sid=1 Esfandiar Zebardast اسفندیار زبردست zebardst@ut.ac.ir 100319475328460020486 100319475328460020486 Yes Department of Urban Planning, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه شهرسازی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Seyede Sedighe Rouhani سیده صدیقه روحانی s.rouhani@ut.ac.ir 100319475328460020487 0009-0002-3983-9498 No Department of Urban Planning, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه شهرسازی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.