Journal of Housing and Rural Environment

fa تحلیل تطبیقی عوامل مؤثر بر نابرابری‌های نظام سکونت شهری-روستایی؛ مطالعه موردی: استان چهارمحال و بختیاری Comparative analysis of factors affecting inequalities in the urban-rural housing system; case study: Chaharmahal and Bakhtiari province سکونتگاههای شهری و روستایی سکونتگاههای شهری و روستایی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: نابرابری‌های نظام سکونت شهری–روستایی از مهم‌ترین چالش‌های توسعه منطقه‌ای در ایران محسوب می‌شوند که موجب برهم خوردن تعادل فضایی و افزایش جریان‌های مهاجرتی از نواحی روستایی به شهرها شده‌اند. این نابرابری‌ها حاصل ترکیب عوامل اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است که در سطوح مختلف ساختاری، فضایی و سیاستی عمل می‌کنند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامع عوامل مؤثر بر نابرابری‌های نظام سکونت در استان چهارمحال و بختیاری، تبیین روابط متقابل میان متغیرهای مؤثر و ارائه مدلی شناختی برای دستیابی به توسعه متوازن و پایدار منطقه‌ای انجام شده است. روش‌ پژوهش: تحقیق از نوع کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمی–کیفی) است. داده‌ها از طریق پرسشنامه محقق‌ساخته، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و تحلیل‌های فضایی گردآوری شده‌اند. جامعه آماری شامل 384 نفر از ساکنان شهری و روستایی (بر اساس فرمول کوکران) و 20 نفر از کارشناسان حوزه برنامه‌ریزی بود. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای SPSS، GIS و MICMAC و به‌کارگیری آزمون‌های t و ANOVA، تحلیل رگرسیون، تحلیل فضایی و ماتریس آثار متقاطع انجام گرفت. برای افزایش اعتبار نتایج، از اجماع خبرگان در قالب سه‌مرحله‌ای دلفی نیز استفاده شد. یافته‌ها: نتایج بیانگر تفاوت معنادار در سطح رفاه، درآمد و زیرساخت میان مناطق شهری و روستایی بود. میانگین درآمد سرانه در شهرها (12.3 میلیون تومان) به‌طور معناداری بالاتر از روستاها (7.4 میلیون تومان) است و شاخص دسترسی به زیرساخت‌ها در مناطق شهری (3.10) نسبت به روستاها (2.20) برتری دارد. تحلیل MICMAC سه عامل کلیدی کم‌آبی و تغییرات اقلیمی، کمبود زیرساخت اقتصادی و ناکارآمدی سیاست‌های توسعه را به‌عنوان محرک‌های اصلی نابرابری شناسایی کرد. ترکیب این نتایج با تحلیل GIS منجر به تولید دو نقشه تحلیلی شد که نواحی شرقی و جنوب‌شرقی استان را به‌عنوان کانون‌های بحرانی نابرابری فضایی مشخص ساخت. نتیجه‌گیری: یافته‌ها مؤید حاکمیت الگوی تمرکز فضایی منطبق با نظریه‌های قطب رشد پرو و مکان مرکزی کریستالر است، اما استمرار این تمرکز از دیدگاه پژوهشگران نامطلوب از منظر توسعه پایدار منطقه‌ای ارزیابی می‌شود. الگوی ترکیبی GIS–MICMAC ارائه‌شده در این پژوهش با تبیین تعامل بین عوامل ساختاری و فضایی، ابزاری کارآمد برای شناسایی اولویت‌های فضایی، تصمیم‌سازی مبتنی بر شواهد، و کاهش شکاف‌های اجتماعی–اقتصادی در سایر استان‌های کشور به‌شمار می‌آید.</div> <div style="text-align: justify;"> Objective: Urban–rural settlement system inequalities are considered one of the most important challenges of regional development in Iran, carrying wide-ranging consequences in social, economic, spatial, and environmental dimensions. The intensification of these inequalities, particularly in less-developed provinces with environmental constraints, has led to increased rural–urban migration, reduced sustainability of rural settlements, and a growing concentration of population and services in urban centers. In this context, the present study was conducted with the aim of a comprehensive analysis of the factors affecting urban–rural settlement system inequalities in Chaharmahal and Bakhtiari Province and the presentation of an explanatory model for achieving balanced regional development. Method: In terms of nature, the research is descriptive–analytical, and in terms of methodology, it is based on a mixed quantitative–qualitative approach. The statistical population included urban and rural residents of the province and experts in the field of regional planning and development. The sample size of residents was determined as <m:omath></m:omath><m:omath><m:r>384</m:r></m:omath> individuals based on Cochran’s formula, and the expert sample consisted of <m:omath><m:r>20</m:r></m:omath> individuals selected purposively. Data were collected using a researcher-made questionnaire, semi-structured interviews, and spatial data. Inferential statistical tests (t-test, ANOVA, and regression), spatial analyses based on Geographic Information Systems (GIS), the Delphi technique, and the MICMAC structural analysis method were employed for data analysis.</div> Results: The results indicated that outward migration in rural areas (22.3 persons) was significantly higher than in urban areas (12.5 persons) (<m:omath><m:r>p</m:r><m:r><0.001</m:r></m:omath> ). Urban per capita income (12.3 million Toman) was significantly higher than that in rural areas (7.4 million Toman), and access to infrastructure in cities (3.10) was significantly better than in villages (2.20). MICMAC analysis identified three key drivers—water scarcity and climate change, lack of economic infrastructure, and policy inefficiency—as the main triggers of inequality. The Delphi technique, with a mean consensus score of 4.8 for extensive migration and 4.9 for water scarcity, confirmed the importance of these factors. Conclusion: Settlement system inequalities in Chaharmahal and Bakhtiari Province result from the interplay of socio-demographic, economic, and environmental factors. The proposed model suggests that rural infrastructure investment, optimal water resource management, and the improvement of development policies can reduce inequalities and promote balanced regional development.   نظام سکونت, نابرابری شهری-روستایی, MICMAC,GIS, آینده‌نگری, توسعه متوازن. Settlement system, Urban–rural inequality,MICMAC,GIS, Foresight, Balanced development. 135 148 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5722-1&slc_lang=fa&sid=1 Salar Omidi سالار امیدی 4679939151@iau.ir 100319475328460020494 100319475328460020494 No Department of Geography, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه جغرافیا، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Alireza Estelaji علیرضا استعلاجی alirezaestelaji@iau.ac.ir 100319475328460020495 100319475328460020495 Yes Department of Geography, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Shahre Rey Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه جغرافیا، واحد یادگار امام، دانشگاه آزاد اسلامی، شهر ری، تهران، ایران. Mohammad Ali Khaliji Oskouei محمدعلی خلیجی اسکویی khaliji@iau.ir 100319475328460020496 100319475328460020496 No Department of Urban Planning, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran. گروه شهرسازی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.