Journal of Housing and Rural Environment

fa تبیین ویژگی‌های کالبدی و عملکردی فضاهای نیمه‌باز و مطابقت آن‌ها با شرایط اقلیمی در خانه‌های بومی دوره قاجار تبریز Explaining the physical and functional characteristics of semi-open spaces and their compliance with climatic conditions in Qajar-Era vernacular houses of Tabriz معماری معماری پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: امروزه باوجود آگاهی از ظرفیت‌های منحصربه‌فرد فضاهای نیمه‌باز در پاسخ‌گویی به نیازهای زیستی، روانی و اجتماعی، عدم توجه به شرایط اقلیمی در طراحی این فضاها باعث شده که در مناطق سرد کارایی لازم را نداشته باشند. درحالی‌که در معماری بومی پیشین ایران که راهکارهای معمارانه اقلیمی اهمیت زیادی در تأمین شرایط آسایش داشت، فضاهای نیمه‌باز یکی از عناصر اصلی تشکیل‌دهنده بناهای مسکونی بوده و می‌توانسته نیازهای عملکردی ساکنان را تأمین کند. این پژوهش دارای هدفی کاربردی است و سعی دارد تا با بررسی و شناخت ویژگی‌های اقلیمی فضاهای نیمه‌باز در خانه‌های بومی، به‌منظور الگوبرداری از آن‌ها در طراحی اقلیمی مسکن امروز اقلیم سرد، گامی در جهت ارتقای جایگاه و کیفیت فضاهای نیمه‌باز بردارد. روش پژوهش: این پژوهش به‌صورت کیفی و بر پایه روش «نظریه داده‌بنیاد» انجام شده است. داده‌ها از‌طریق مطالعه موردی 10 خانه تاریخی باقی‌مانده از دوره قاجار در شهر تبریز جمع‌آوری شده‌اند. فرایند این پژوهش در چهار گام انجام شده است. ابتدا ویژگی‌های کالبدی نمونه‌ها توصیف و داده‌های اولیه استخراج شدند. سپس ارتباط‌دهی بین مؤلفه‌های کالبدی و عملکردی فضاهای نیمه‌باز و مقولات اقلیمی به‌صورت طبقه‌بندی‌شده شکل گرفت. در گام بعدی ویژگی‌های نمونه‌ها استخراج و تحلیل شده و پس از تطبیق با مطالعات اقلیمی، میزان پاسخ‌گویی آن‌ها به نیازهای اقلیمی، مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت. در انتها، نتیجه‌گیری نهایی از یافته‌ها و ارزیابی‌ها انجام شد. یافته‌ها: تحلیل و ارزیابی اقلیمی نمونه‌ها‌ نشان داد که در اقلیم سرد تبریز، ویژگی‌های اقلیمی فضاهای نیمه‌باز پاسخ‌گویی خوبی به نیازهای اقلیمی داشته و در تحقق اهداف معماری اقلیمی و تأمین آسایش در فصول گرم و سرد نقش مؤثری دارند. نتیجه‌گیری: نتایج به‌دست‌آمده نشان داد که ویژگی‌های کالبدی فضاهای نیمه‌باز شامل ساختار کالبدی، موقعیت قرارگیری در بنا، جهت‌گیری، میزان محصوریت، ابعاد و تناسبات، مراتب دسترسی و مجاورت با دیگر فضاها همه در پاسخ‌گویی به شرایط اقلیمی و تحقق اهداف معماری اقلیمی نقش مؤثر داشته و تحت تأثیر اقلیم شکل گرفته‌اند. این فضاها دارای عملکرد ارتباطی و زیستی بوده و پذیرای فعالیت‌های روزمره زندگی و تعاملات اجتماعی ساکنان بوده است. عملکرد زیستی فضاهای نیمه‌باز نشان از مطابقت کالبد آن‌ها با شرایط اقلیمی و مناسب بودن شرایط محیطی آن است.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: In today’s world, despite growing public awareness of the unique potential of semi-open spaces, insufficient attention to climatic conditions in their design has caused their inefficiency in cold regions. In contrast, in traditional Iranian architecture, semi-open spaces were essential for residential buildings, fulfilling the residents’ functional and social needs, despite providing comfort only by architectural and climatic solutions. This study aims to improve the status and quality of semi-open spaces by examining and recognizing their climatic characteristics in vernacular houses, drawing inspiration for the climatic design of contemporary housing in cold climates. Method: This qualitative research is based on the grounded theory method. Data were collected through case studies of <m:omath></m:omath></div> <div style="text-align: justify;"><m:omath></m:omath></div> <div style="text-align: justify;"><m:omath><m:r>10</m:r></m:omath> historical houses from the Qajar era that still exist in Tabriz. This research first described the physical features, and primary data were extracted. Then, climatic categories were systematically formed by establishing connections between the physical and functional components of semi-open spaces. Analyses were conducted, key concepts were extracted, and the categories were integrated. In the next step, the characteristics of the case studies were identified and analyzed. After comparing them with climatic studies, their responsiveness to climatic needs was evaluated and analyzed. Finally, a conclusion was drawn based on the findings and assessments. Results: The climatic analysis and evaluation of the samples show that in the cold climate of Tabriz, the climatic characteristics of semi-open spaces have a good response to the climatic needs and play an effective role in achieving climate-responsive design goals and providing comfort in hot and cold seasons. Conclusions: The physical characteristics of semi-open spaces—including physical structure, location in the building, orientation, enclosure, dimensions and proportions, access pattern, and adjacency to other spaces—all play an effective role in responding to climatic conditions and achieving the goals of climate-responsive architecture, having been formed under the influence of the climate. These spaces fulfill both interfacial and residential functions, accommodating the daily life activities and social interactions of the inhabitants. The residential function of semi-open spaces reflects their physical adaptation to climatic conditions and the suitability of their environmental qualities.</div> فضای نیمه‌باز, معماری اقلیمی, اقلیم سرد, معماری بومی تبریز. semi-open space, climate-responsive architecture, cold climate, vernacular architecture of Tabriz. 119 134 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5713-1&slc_lang=fa&sid=1 Raheleh Zohouri راحله ظهوری r.zohouri@iau.ir 100319475328460020491 100319475328460020491 No Department of Architecture, ST.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Niloufar Nikghadam نیلوفر نیک قدم n_nikghadam@iau.ir 100319475328460020492 100319475328460020492 Yes Department of Architecture, ST.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Mansoureh Tahbaz منصوره طاهباز tahbaz@sbu.ac.ir 100319475328460020493 100319475328460020493 No Department of Architecture, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran. گروه ساختمان، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.