Journal of Housing and Rural Environment

fa تبیین شاکله اقلیمی خانه‌های چهارصفه زواره؛ بازخوانی مقطع اقلیمی به‌مثابه محورکلیدی خنک‌سازی طبیعی در معماری نواحی گرم‌ و خشک ایران Articulation of the climatic performance of chaharsofeh houses in Zavareh reframing the section as a vertical passive cooling core in the architecture of Iran’s hot-arid regions معماری معماری پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: گرمایش زمین ناشی از تغییرات اقلیمی و انتشار گازدی‌اکسیدکربن، مصرف انرژی و هزینه‌های سرمایش فضا را افزایش داده است. در این شرایط، خنک‌سازی طبیعی رویکردی مؤثر برای آسایش اقلیمی به‌شمار می‌رود. اما فراهم‌آرودن امکان و شرایط خنک‌سازی طبیعی نیازمند گنجاندن راهکارهای مؤثر در معماری بنا از همان مراحل اولیه طراحی است؛ راهکارهایی که یا می‌بایست از طریق شناخت تجارب گذشته و بهبود آن‌ها و یا شبیه‌سازی‌‌های پرهزینه و زمان‌بر بدست آید. در حالیکه، معماری بومی در مناطق گرم و خشک ایران، منبعی از راهکارهای آزموده‌شده خنک‌سازی طبیعی است. از میان آن‌ها خانه‌های چهارصفه‌ی زواره نمونه‌ای شاخص از مسکن شهری ـ روستایی سازگار با اقلیم گرم و خشک هستند که در آن‌ها سازوکار خنک‌سازی با معماری در هم آمیخته است؛ اما مورد مطالعه‌ی دقیق نبوده‌اند. در مقاله‌ی حاضر پژوهشگران با هدف پر کردن این خلأ، به شناخت شاکله‌ی معماری چهارصفه‌ها از منظر اقلیمی با تمرکز بر مقطع بنا، به‌مثابه‌ی محور کلیدی خنک‌سازی و تهویه‌ی طبیعی، می‌پردازند. روش پژوهش: پژوهش از نوع تحلیل ـ اکتشاف و از نظر روش‌شناختی در چارچوب مطالعه‌ی موردمحور است. تمرکز بر ۱۶ خانه‌ی چهارصفه‌ی دارای زیرزمین در زواره است که برداشت آن‌ها با توجه ویژه به اجزای اقلیمی برای اولین بار صورت گرفته است. یافته‌ها: داده‌ها در 6 محور جمع‌آوری شده و با روش سه‌وجهی تطبیق نظری، ارزیابی میدانی، و همسان‌سنجی الگو تحلیل گردیده و درنهایت شاکله‌ی اقلیمی چهارصفه، متشکل از هشت مؤلفه‌ی اقلیمی مؤثر، که در چهار سطح از مقطع بنا در ساختاری عمودی نظام یافته‌اند و یکپارچه به تنفس بنا کمک می‌کنند، تبیین شده است. نتیجه‌گیری: در نهایت این نتیجه بدست آمد که شاکله‌ی اقلیمی چهارصفه، به‌دلیل کاربست هم‌زمان هواخوانِ خورشیدی، زمین‌سرمایی، و در برخی نمونه‌ها افزوده ‌شدن بادگیر دیواری، یک سامانه‌ی هم‌افزا محسوب می‌شود. همچنین سامانه‌ی خنک‌کننده‌ی میان‌خانه ـ زیرزمین در مسکن چهارصفه‌ی‌ زواره به‌عنوان یک الگوی مستقل، متمایز، و جهان‌شمول برای اقلیم‌های گرم و خشک در کنار الگوی مرجع بادگیر تثبیت گردید و مشخص شد مقطع بنا در شاکله و کارایی اقلیمی آن اهمیت دارد و ضروری است از آغاز فرایند طراحی از طریق راهکارهای پیشنهادشده در این مطالعه، مد نظر معماران در اقلیم‌های مشابه در سطح ملی و جهانی قرار گیرد.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: Global warming driven by climate change and carbon dioxide emissions has increased energy consumption and cooling costs. Under these conditions, natural cooling is considered an effective approach to achieve climatic comfort. The Chaharsofeh houses of Zavareh represent a notable example of urban-rural dwellings adapted to the hot-arid climate of Iran, where cooling mechanisms are integrated into the architecture itself; however, they have not been thoroughly studied. This article aims to fill this gap by examining the architectural framework of Chaharsofeh from a climatic perspective, focusing on the building section as a key axis of natural cooling and ventilation. Method: The research adopts an analytical-exploratory approach within the methodological framework of the case study research method, focusing on sixteen Chaharsofeh houses with basements in Zavareh, documented for the first time with special attention to their climatic components. Data were collected across six dimensions and analyzed through a triangulated method combining theoretical pattern matching, field-based evaluation, and cross-case pattern comparison. Results:The study identifies the climatic form of Chaharsofeh, consisting of eight effective climatic components structured vertically in four sectional layers, forming an integrated system that enables the “breathing” of the building. Due to the simultaneous application of solar chimneys, earth cooling, and, in some cases, the addition of in-wall windcatchers, the framework functions as a synergistic system. Conclusions: Ultimately, the Miankhaneh-basement cooling system of Zavareh’s Chaharsofeh houses is established as an independent, distinctive, and universal natural cooling model for hot-arid climates, alongside the reference model of the windcatcher. The findings further reveal the crucial role of the building section in the climatic performance of Iran’s hot-arid architecture, underscoring the necessity of integrating such strategies—outlined in this study—into the early stages of design for similar climates at both national and global scales.  </div> خانه چهارصفه, شاکله اقلیمی, میان‌خانه, خنک‌کنندگی طبیعی, اقلیم گرم و خشک. climatic Architecture, Chahārṣoffeh House, Miankhanhe, passive Cooling, climatic cection, hot-Arid climate. 103 118 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-4393-1&slc_lang=fa&sid=1 Hoda Kanani Moghadam هدی کنعانی مقدم hoda.kananimoghadam@iau.ir 100319475328460020488 0009-0008-4382-3679 No Department of Architecture, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه معماری، واحد علوم‌وتحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران،ایران. Seyed Majid Mofidi Shemirani سیدمجید مفیدی شمیرانی s_m_mofidi@iust.ac.ir 100319475328460020489 100319475328460020489 Yes Faculty of Architecture and Urban Planning, Iran University of Science and Technology (IUST), Tehran, Iran. دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم‌وصنعت ایران، تهران، ایران. Farah Habib فرح حبیب f.habib@iau.ir 100319475328460020490 100319475328460020490 No Department of Architecture, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه معماری، واحد علوم‌وتحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.