Journal of Housing and Rural Environment

fa سیر دگرگونی فضای‌بسته، نیمه باز و باز در خانه‌های تاریخی اراک در دوره قاجار و پهلوی اول The evolution of closed, semi-open, and open spaces in the historic houses of arak during the Qajar and Early Pahlavi periods معماری معماری كاربردي Applicable <div style="text-align: justify;">  هدف: مطالعه تحولات معماری خانه‌های تاریخی علاوه بر کمک به حفظ میراث کالبدی، راهکارهای نوینی برای طراحی آینده ارائه می‌دهد. تحولات معماری مسکونی در شهر اراک، دگرگونی‌های ساختاری چشمگیری در سازماندهی فضایی و فرم کالبدی خانه‌های دوره‌های قاجار و پهلوی اول ایجاد کرده است. هدف اصلی این مقاله، تحلیل تغییرات معماری این خانه‌ها با تمرکز بر روند دگرگونی فضاهای بسته، نیمه‌باز و باز است. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به دو پرسش محوری است: ۱- تحولات در نسبت‌های عرصه و اعیان در خانه‌های تاریخی اراک از دوران قاجار تا پهلوی اول چگونه شکل گرفته است؟ ۲- تحول چیدمان فضایی-ارتباطی مسکن از دوران قاجار تا پهلوی اول چه روندی داشته است؟ بدین منظور، ۱۴ خانه تاریخی ارزشمند در اراک (۷ خانه قاجار و ۷ خانه پهلوی اول) به صورت هدفمند انتخاب و بررسی شدند. روش پژوهش: در این پژوهش از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است. جهت بررسی دقیق تغییرات ابعاد فضایی، داده‌ها در نرم‌افزار SPSS و با بهره‌گیری از ابزارهای آماری نظیر آزمون من‌ویتنی در سطح اطمینان 95% مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. یافته‌ها: بر اساس تحلیل‌های آماری، در دوره‌ی قاجار حدود 65% مساحت به ساختمان (فضای بسته)، 26% به  فضای باز و 7% به فضای نیمه‌باز اختصاص داشت. این نسبت‌ها در دوره پهلوی اول با تغییراتی محسوس، به 37% فضای بسته، 56% فضای باز و 7% فضای نیمه‌باز دگرگون شدند. همچنین امکان مدل‌سازی ریاضی این تغییرات فضایی نیز بررسی گردید. نتیجه‌گیری: بررسی‌ها نشانگر تغییر الگوی ارتباطی سنتی از «حیاط-ایوان-اتاق» به «حیاط-اتاق» است که این امر، در کنار دگرگونی نسبت فضاها، بازتابی از تحولات فرهنگی، اجتماعی و فناورانه در سبک زندگی ایرانی است. یافته‌های استنباطی تأیید می‌کنند که تغییرات فضای بسته (کاهش از 65% به 37%) و فضای باز (افزایش از 26% به 56%) از نظر آماری معنادار است (Asymp. Sig. <m:omath><m:r>≈0.003</m:r></m:omath> ). در مقابل، تفاوت نسبت فضای نیمه‌باز معنادار نبوده و ثابت مانده است (Asymp. Sig. <m:omath><m:r>≈0.938</m:r></m:omath> ). خوانش کالبدی این دگرگونی‌ها، نمایانگر کم‌عمق‌شدن پلان‌ها، تضعیف الگوی تودرتو، تقویت نقش حیاط و نما/تراس و تغییر کاربری ایوان‌ها به عملکردهای منظره‌محور و تهویه‌ای است؛ نتایجی که می‌تواند مبنای علمی تدوین ضوابط طراحی نوین و پیشنهادهای مرمتی قرار گیرد.   <m:omath></m:omath></div> Objective: Examining the evolution of historical residential architecture not only contributes to the preservation of architectural heritage but also provides valuable insights for future design practices. In Arak, residential architecture underwent significant transformations in both spatial organization and physical form during the Qajar and Early Pahlavi periods. The main objective of this study is to analyze these architectural changes with a particular focus on the evolution of enclosed, semi-open, and open spaces. The research addresses two key questions: (1) How did the proportions of built and open areas evolve in the historical houses of Arak from the Qajar to the Early Pahlavi period? and (2) What was the trend in the transformation of spatial and connectivity patterns in residential architecture during this transition? To answer these questions, fourteen historically significant houses in Arak, including seven Qajar-era and seven Early Pahlavi-era houses, were purposively selected and examined. Method: The study adopts a descriptive–analytical approach. To investigate spatial dimensional changes, the collected data were analyzed using SPSS software and statistical techniques, including the Mann–Whitney U test at a 95% confidence level. Results: Statistical analyses revealed that during the Qajar period, approximately 65% of the total area was allocated to enclosed spaces, 26% to open spaces, and 7% to semi-open spaces. In the Early Pahlavi period, these proportions changed markedly to 37% enclosed space, 56% open space, and 7% semi-open space. The study also explored the possibility of mathematically modeling these spatial transformations. Conclusions: The findings indicate a shift from the traditional spatial relationship pattern of “courtyard–iwan–room” to a simplified “courtyard–room” configuration. Together with the changing proportions of spatial elements, this transformation reflects broader cultural, social, and technological changes in Iranian lifestyles. Inferential analyses confirmed that the decrease in enclosed space (from 65% to 37%) and the increase in open space (from 26% to 56%) were statistically significant (Asymp. Sig. ≈ 0.003), whereas changes in the proportion of semi-open space were not significant and remained relatively stable (Asymp. Sig. ≈ 0.938). From an architectural perspective, these transformations reveal shallower floor plans, the weakening of nested spatial arrangements, the strengthening of the role of courtyards and façades/terraces, and the functional shift of iwans toward view-oriented and ventilation-related purposes. These findings provide a scientific basis for the development of contemporary design guidelines and conservation strategies. خانه, معماری, فضای بسته, دوره قاجار, اراک. House, Architecture, Enclosed Space, Qajar Period, Arak. 77 94 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5685-1&slc_lang=fa&sid=1 Hamed Hayaty حامد حیاتی hamedhayaty@yahoo.com 100319475328460020742 100319475328460020742 Yes Department of Architecture, Faculty of Engineering, University of Qom, Qom, Iran. گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. Mohammad Mannan Raeisi محمد منان رئیسی m.raeesi@qom.ac.ir 100319475328460020743 100319475328460020743 No Department of Architecture, Faculty of Engineering, University of Qom, Qom, Iran. گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. Aref Abbassi عارف عباسی arefabbassi4@gmail.com 100319475328460020744 100319475328460020744 No Department of Architecture, Faculty of Engineering, University of Qom, Qom, Iran. گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.