Journal of Housing and Rural Environment

fa مقایسه ساختار «ذهنی - عینی» و تطابق خانه‌های روستای پلکانی سرآقاسید با سیاه‌چادر عشایر بختیاری Comparing the "mental-objective" structure and matching the terraced houses of Sar Aghasid village with the black tent of Bakhtiari nomads سکونتگاههای شهری و روستایی سکونتگاههای شهری و روستایی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: معماری سنتی ایران، آینه‌ای از تعامل بشر با طبیعت، فرهنگ و نیازهای اجتماعی است که در طول زمان شکل‌گرفته است. در این میان، خانه‌های روستایی نیز با الهام از الگوهای کهن و شرایط محیطی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، شکل‌گرفته‌اند. هدف این پژوهش، فهم الگو و ایده اولیه معماری خانه‌های روستای سرآقاسید از طریق مقایسه ساختارهای ذهنی و عینی با سیاه‌چادر عشایر بختیاری است. این مقایسه به شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌های دو نوع سکونتگاه و چگونگی تأثیر فرهنگ عشایری بر معماری خانه&lrm;های روستا می‌پردازد. روش پژوهش: این تحقیق از نظر هدف کاربردی بوده و با رویکرد کیفی و نمونه‌گیری نظری هدفمند صورت گرفته و یافته‌ها به شیوه توصیفی ـ تحلیلی بررسی شده‌اند. داده‌ها از طریق مطالعات میدانی، مشاهده مستقیم، منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه‌های باز با معماران محلی، بزرگان روستا و زنان عشایر گردآوری شده است. در این مطالعه ساختار کالبدی، عرصه‌های فضایی، قرارگاه‌های رفتاری و معانی فرهنگی در خانه‌ها و سیاه‌چادرها بررسی و با استفاده از مشاهده، عکس‌برداری و ترسیم کروکی تحلیل شده است. در نهایت با مقایسه داده‌ها، شباهت‌ها و تفاوت‌های دو سکونتگاه مشخص و تأثیر فرهنگ عشایری بختیاری بر شکل‌گیری خانه‌های بومی منطقه آشکار گردید. یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان داد که اگرچه در ظاهر، دو سکونتگاه با هم متفاوت به نظر می‌رسند، اما شباهت‌های عمیقی در سطح معنا و فرهنگ زندگی میان آنها وجود دارد. فرهنگ عشایر بختیاری نقش‌برجسته‌ای در شکل‌گیری این زیست‌بوم تاریخی داشته و بنیان‌های معماری روستای سرآقاسید را تحت‌تأثیر قرار داده است. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که با وجود تفاوت‌های کالبدی میان خانه‌های روستای سرآقاسید و سیاه‌چادرهای عشایر بختیاری، میان آن‌ها از نظر فرهنگی، معنایی و رفتاری اشتراکات قابل‌توجهی وجود دارد. بررسی‌ها بر اساس چهار مؤلفه ساختار و عناصر شکل‌دهنده، عرصه‌های فضایی، قرارگاه‌های رفتاری و معنا انجام شد که نشان‌دهنده تأثیر فرهنگ مشترک بختیاری بر سازمان فضایی و شیوه زیست در هر دو سکونتگاه است. استفاده از مصالح بومی، الگوی مشابه تفکیک فضاهای عمومی و خصوصی و اهمیت فضاهای جمعی برای تعاملات اجتماعی از مهم‌ترین شباهت‌های مشاهده‌شده است. همچنین حریم‌ها و روح مکان در هر دو سکونتگاه بر پایه باورها و هنجارهای فرهنگی مشترک شکل گرفته و بدون نشانه‌های فیزیکی مشخص رعایت می‌شوند. در مجموع، یافته‌ها بیانگر آن است که فرهنگ عشایری بختیاری نقشی اساسی در شکل‌گیری معماری بومی خانه‌های روستای سرآقاسید داشته و می‌تواند مبنایی برای حفاظت و بازآفرینی معماری بومی منطقه باشد.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: Traditional Iranian architecture reflects the dynamic interaction between humans, nature, culture, and social needs over time. Within this framework, rural houses have evolved by drawing on indigenous patterns as well as the environmental, cultural, and climatic conditions of each region. This study aims to understand the underlying patterns and initial architectural concepts of rural houses in Sar Aqa Seyed village through a comparative analysis of their mental and physical structures with the black tents of the Bakhtiari nomads. The comparison seeks to identify similarities and differences between these two types of settlements and to explore the influence of nomadic culture on the architecture of village houses. Method: This applied research adopts a qualitative approach using purposive theoretical sampling. The findings are analyzed through a descriptive–analytical method. Data were collected through field studies, direct observation, library research, and open-ended interviews with local architects, village elders, and nomadic women. The study examines physical structure, spatial domains, behavioral settings, and cultural meanings in both houses and black tents. Data were analyzed using observation, photography, and sketch drawings. Through comparative analysis, the similarities and differences between the two settlement types were identified, revealing the influence of Bakhtiari nomadic culture on the formation of indigenous architecture in the region. Results: The results indicate that although the two settlement types appear different at a superficial level, they share profound similarities in terms of meaning and cultural patterns of living. Bakhtiari nomadic culture has played a significant role in shaping this historical habitat and has strongly influenced the architectural foundations of Sar Aqa Seyed village. Conclusions: Despite the physical differences between the rural houses of Sar Aqa Seyed and the black tents of the Bakhtiari nomads, there are notable commonalities in cultural, semantic, and behavioral dimensions. The analysis was conducted based on four components: structural and formative elements, spatial domains, behavioral settings, and meaning. The results highlight the impact of shared Bakhtiari culture on spatial organization and ways of living in both settlement types. The use of local materials, similar patterns of public–private spatial division, and the importance of collective spaces for social interaction are among the key similarities observed. Additionally, spatial hierarchies and the sense of place in both settlements are shaped by shared cultural beliefs and norms and are maintained even in the absence of explicit physical boundaries. Overall, the findings demonstrate that Bakhtiari nomadic culture has played a fundamental role in shaping the vernacular architecture of Sar Aqa Seyed village and can serve as a foundation for the preservation and regeneration of the region’s indigenous architecture.</div> مسکن, ذهنی - عینی, روستای پلکانی, سرآقاسید, سیاه‌چادر. Housing, mental-objective, Staircase village, Sar Aghasid, black tent 149 166 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5211-1&slc_lang=fa&sid=1 Amin Forouzandeh Hafshejani امین فروزنده هفشجانی aminforouzandeh1363@gmail.com 100319475328460020497 0009-0009-6498-9800 No Department of Architecture, Yas., C., Islamic Azad University, Yasuj, Iran. گروه معماری، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران. Yaghowb Peyvastehgar یعقوب پیوسته‌گر Peyvastehgar@gmail.com 100319475328460020498 100319475328460020498 Yes Departement of Urban Planning and Architecture, Yas.,C., Islamic Azad University, Yasuj, Iran. گروه معماری و شهرسازی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران. Mehrdad kholghifard مهرداد خلقی‌فرد Kholghifard.m@gmail.com 100319475328460020499 100319475328460020499 No Department of Civil Engineering, Yas., C., Islamic Azad University, Yasuj, Iran. گروه مهندسی عمران، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران.