Journal of Housing and Rural Environment

fa واکاوی مفهوم انسجام سرزمینی و کاربست آن در استان فارس Reviewing the Concept of Territorial Cohesion and operationalizing it in Fars Province عمران و شهرسازی عمران و شهرسازی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: با‌توجه‌به در دست انجام بودن مطالعات بازنگری طرح آمایش سرزمین استان فارس، می‌توان از مفهوم «انسجام سرزمینیِ» اتحادیه اروپا برای هدف‌گذاری و سنجش سطح انسجام در شاخص‌های موردپذیرش در دوره‌های گذشته استفاده کرد تا امکان سیاست‌گذاری بهتر برای آینده فراهم شود. با بررسی طرح‌های آمایشی و منطقه‌ای در استان فارس به دلیل ماهیت متعارض در اهداف طرح‌ها و نامتناسب بودن با شرایط موجود و فقدان مسیر مشخص و حالت بینابینی در شرایط گذار، ضرورت طرح چنین مفاهیم کلانی وجود دارد تا علاوه بر شکل‌گیری نگرش سیاسی همه جانبه‌نگر، امکان تثبیت موقت مفهوم در جهت کنش عمومی و امکان سنجش‌پذیری و ارزیابی فراهم شود. «انسجام سرزمینی» که در اسناد رسمی اتحادیه اروپا به‌عنوان اصول استراتژیک هم‌اهمیت با اصول لیسبون و گوتنبرگ مطرح شد، نمونه‌ای از چنین مفاهیمی است که در این پژوهش مورد واکاوی قرار گرفته و به کاربست آن در استان فارس پرداخته شده است. روش پژوهش: به‌منظور عملیاتی کردن مفهوم انسجام سرزمینی، ضرورت پرداختن از‌طریق تلفیق لنزهای ذات‌گرا/عملگرا و پوزیتیویستی/برساخت‌گرا وجود دارد، در این راستا در مطالعه حاضر از ساختار روش‌شناسی پروژه INTERCO -که به‌منظور تدوین شاخص‌های انسجام سرزمینی توسط ESPON به کار گرفته شد- استفاده گردید. رویکرد برساخت‌گرای مشارکتی به‌کاررفته ضمن اطمینان از محاسبه‌پذیری شاخص‌ها، انعطاف‌پذیری بیشتری جهت تثبیت موقت مفهوم ایجاد می‌کند. در این فرایند خلأ میان هدف‌گذاری سیاسی، فرایند علمی و تصمیم‌گیری سیاسی کاهش می‌یابد. یافته‌ها: با‌توجه‌به اینکه به‌طور مستقیم از مفهوم انسجام سرزمینی در طرح‌ها و اسناد استان فارس استفاده نشده است، با مرور الزامات، چشم‌اندازها، اهداف و راهبردهای اسناد از طریق تحلیل محتوای کیفی، مقوله‌ها و تم‌ها استخراج گردیدند؛ به‌طور موازی معیارها و شاخص‌های مورداستفاده در خصوص انسجام سرزمینی از مبانی نظری گردآوردی گردید و در اختیار متخصصین قرار داده شد. تم‌ها در مواردی با یکدیگر رقیب، غیرهمسو و یا در تعارض هستند که بحث و چانه‌زنی بر سر آن‌ها در کارگاه‌ها انجام گرفت (درمجموع سه کارگاه) و با عبور از فیلتر معیارهای مفهوم انسجام سرزمینی (مورداستفاده INTERCO)، چهار هدف سرزمینی کلان برای استان فارس مطرح و شاخص‌های سنجش هریک از اهداف و جهت مطلوب تغییرات موردتوافق قرار گرفتند. درنهایت وضعیت هر شاخص با محاسبه هم‌گرایی سیگما سنجیده شد تا وضعیت انسجام در هر یک از شاخص‌ها مشخص شود. نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد از میان 35  شاخص بررسی‌شده، 14 شاخص در در وضعیت هم‌گرایی قرار دارند. همچنین فقدان داده جهت سنجش شاخص‌های محورهای حکمروایی، همکاری سرزمینی و کیفیت محیط‌زیست در مقیاس شهرستان روبه‌رو بوده‌ایم که ضرورت تعریف شاخص‌ها و سنجش آن‌ها در طرح‌های آتی را نشان می‌دهد.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: Considering the ongoing studies to review the spatial planning plan of Fars Province, the concept of "Territorial Cohesion" of the European Union can be used to set goals and measure the level of cohesion in the indicators accepted in past periods to enable better policy making for the future. By examining the spatial and regional plans in Fars Province, due to the conflicting nature of the plans' objectives and their inconsistency with the existing transitional conditions, the necessity of defining overarching concepts is felt, so that in addition to forming a comprehensive political attitude, it is possible to temporarily de-contest the concepts in the direction of public action and improve evaluation. Method: Due to the contested nature of macro concepts such as territorial cohesion, it is necessary to approach them through a combination of essentialist/pragmatist and positivist/constructivist lenses in order to operationalize them. In this respect, the methodological structure of the INTERCO project, which was used by ESPON to develop territorial cohesion indicators, was used in the present study. results: The concept of territorial cohesion was not directly used in the plans of Fars Province. Therefore, macro-narratives (storylines) that can implicitly express this concept were synthesized by reviewing the visions, perspectives and goals of the plans; in parallel, the criteria and indicators used for territorial cohesion were compiled from theoretical potential indicators and the ESPON thesaurus and presented in focus groups. The macro-narratives are sometimes competing, non-aligned or conflicting and were discussed in workshops (three workshops in total). Through the filter of eight criteria of the concept of territorial cohesion (used by INTERCO), four macro-territorial objectives were proposed for Fars Province, and the indicators for measuring each of the objectives and the desired direction of change were agreed. Finally, the status of cohesion for each indicator was measured by calculating sigma convergence conclusions: The present study shows that in the year of preparation of the spatial plan of Fars province, out of 35 indicators studied in the form of four territorial goals, 14 are in a state of convergence. We also faced a lack of data to measure the indicators of governance and environmental quality at the county level, which shows the need to define and measure these indicators in future plans.</div> برنامه‌ریزی منطقه‌ای, آمایش سرزمین, توسعه متعادل, هم‌گرایی سرزمینی, روش پژوهش ترکیبی (آمیخته). Regional Planning, Spatial Planning, Balanced Development, Territorial Convergence, Mixed research method. 53 68 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5663-1&slc_lang=fa&sid=1 Majid Delfi مجید دلفی Majid_delfi@ut.ac.ir 100319475328460020583 100319475328460020583 No Faculty of Urban Planning, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه برنامهریزی شهری‌ومنطقه‌ای، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Esfandiar Zebardast اسفندیار زبردست zebardst@ut.ac.ir 100319475328460020584 100319475328460020584 Yes Faculty of Urban Planning, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه برنامهریزی شهری‌ومنطقه‌ای، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.