Journal of Housing and Rural Environment

fa بازشناسی ضرورت‌ها، کارکردها و انواع فضاهای زیرزمینی سنتی با تأکید بر تجارب ایرانی Redefinition of Necessities, Applications and Typologies of Underground Spaces in Approaching Iranian Experiences عمران و شهرسازی عمران و شهرسازی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">استفاده از فضاهای زیرزمینی یکی از مهمترین روش‌های زندگی و سکونت در طول تاریخ بوده‌است. تجلی این مهم در دورههای گذشته، یکی از گونههای مهم فضایی در مقیاس بنا و سکونتگاه در مناطق مختلفی از جهان محسوب میشود. مطالعه چیستی، چرایی، ضرورت‌ها و چگونگی استفاده از این نوع فضاها و ویژگی‌های آن در نقاط مختلف جهان مسئله اصلی این تحقیق است. هدف این نوشتار، مطالعه علل، ضرورت‌ها، چگونگی استفاده از فضاها و سکونتگاه‌های زیرزمینی و انواع آن در ایران و جهان است. مقاله حاضر که با روش تحقیق تحلیلی و قیاسی و مطالعه نمونههای موردی انجام شده‌است، نشان میدهد که این نوع فضاها از دورههای گذشته تاکنون با علل و ضرورت‌های گوناگونِ اقلیمی، دفاعی و امنیتی، اعتقادی، ویژگی‌های محیطی و توپوگرافی، اقتصادی در قالب فرم‌های متنوع مورداستفاده قرار گرفتهاند. فضاهای زیرزمینی از مزایای ایمنی و امنیت، ثبات دمایی و تغییرات دمایی اندک برخوردار است و محیطی مساعد برای زیست انسان و نیازهای حیاتی وی از قبیل ذخیره و نگهداری احشام و مواد غذایی فراهم مینماید. اغلب سکونتگاه‌های زیرزمینی در دو گونه اصلی سکونتگاه‌های زیرزمینی در مناطق مسطح و بدون شیب و سکونتگاه‌های کوهپایهای و صخرهای در زمین‌های شیبدار قرار میگیرند. این نوع سکونتگاه‌ها در چین و مناطق شمال آفریقا، به‌ویژه تونس با ضرورت‌های اقلیمی، امنیتی و محدودیت‌های محیطی ایجاد شدهاند. در ایران سکونتگاه‌های گونه اول در مناطق کویری مانند نوشآباد و سکونتگاه‌های گونه دوم در مناطق کوهستانی شمال غرب ایران مانند روستای کندوان، از نمونههای بارز به‌شمار میروند. به‌طورکلی ضرورت‌های امنیتی، اقلیمی و طبیعی از علل اصلی پیدایش و کارکرد این فضاها بوده‌است. حفاری زمین، تپهها و کوه‌ها و پناه بردن به زیرزمین، علاوه بر حفاظت انسان و داراییهایش، فضاهایی ماندگار در طول تاریخ به‌وجود آورده‌است. این فضاها به‌دلیل منظر درونی و بیرونی منحصربه‌فرد، از جذابیت و خاطرهانگیزی بالایی به‌ویژه برای گردشگران و غیرساکنان برخوردارند. توجه به ویژگی‌های مثبت این فضاها به‌ویژه در روستاها میتواند در حفظ هویت بومی آن‌ها نقش مؤثری ایفا نماید.  </div> <div style="text-align: justify;">Utilization of underground spaces is one of the most important methods for human life in all ages. These spaces are seen as architectural units and settlements in harsh climates and unsafe and topographic environments. This paper studied the reasons, necessities and different dimensions of underground spaces and settlements. The method of the research is analytical and descriptive, and it is aimed at studying the necessities, typologies, and qualities of underground spaces and settlements in Iran and the world. The study showed that these spaces were used in a variety of forms with different reasons and necessities including climatic issues, defense and safety, religion, environmental, typographic and economic specifications. Underground spaces have basic potentials such as health and safety, heat preservation and stable climatic conditions. They provide a good environment for the living of humans and answer their needs including livestock spaces and storing food materials. Underground settlements are mostly of two types –those that are built in flat areas and those that are built in sloping areas. In China and the North Africa, especially in Tunisia, these settlements have been built with climatic and safety necessities and environmental limitations. In Iran, settlements of the first type can be found in desert areas such as Noshabad and settlements of the second types can be found in mountainous areas of northwestern Iran such as the village of Kandovan. In general, security, climatic and natural necessities have been the main reasons for the emergence and functioning of these spaces. The excavation of land, hills and mountains and the sheltering of the underground, in addition to the protection of man and his possessions, have created lasting spaces throughout history. These spaces are very attractive and memorable, especially for tourists and non-residents, due to their unique interior and exterior views. Paying attention to the positive features of these spaces, especially in rural areas, can play an effective role in preserving their native identity.  </div> فضای زیرزمینی, سکونتگاه زیرزمینی, محدودیت اقلیمی, ایمنی و امنیت, توپوگرافی. Underground Space, Underground Settlement, Climatic Restriction, Safety and security, Topography.raphy 135 148 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-257-1&slc_lang=fa&sid=1 asghar Molaei اصغر مولائی A.molaei@tabriziau.ac.ir 100319475328460016337 100319475328460016337 Yes Faculty of Architecture and Urban Development, Tabriz University of Islamic Arts, Tabriz, Iran دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران