دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم‌وصنعت ایران، تهران، ایران. ، s_m_mofidi@iust.ac.ir
چکیده: (1610 مشاهده)
هدف: گرمایش زمین ناشی از تغییرات اقلیمی و انتشار گازدی‌اکسیدکربن، مصرف انرژی و هزینه‌های سرمایش فضا را افزایش داده است. در این شرایط، خنک‌سازی طبیعی رویکردی مؤثر برای آسایش اقلیمی به‌شمار می‌رود. اما فراهم‌آرودن امکان و شرایط خنک‌سازی طبیعی نیازمند گنجاندن راهکارهای مؤثر در معماری بنا از همان مراحل اولیه طراحی است؛ راهکارهایی که یا می‌بایست از طریق شناخت تجارب گذشته و بهبود آن‌ها و یا شبیه‌سازی‌‌های پرهزینه و زمان‌بر بدست آید. در حالیکه، معماری بومی در مناطق گرم و خشک ایران، منبعی از راهکارهای آزموده‌شده خنک‌سازی طبیعی است. از میان آن‌ها خانه‌های چهارصفه‌ی زواره نمونه‌ای شاخص از مسکن شهریـروستایی سازگار با اقلیم گرم و خشک هستند که در آن‌ها سازوکار خنک‌سازی با معماری در هم آمیخته است؛ اما مورد مطالعه‌ی دقیق نبوده‌اند. در مقاله‌ی حاضر پژوهشگران با هدف پر کردن این خلأ، به شناخت شاکله‌ی معماری چهارصفه‌ها از منظر اقلیمی با تمرکز بر مقطع بنا، به‌مثابه‌ی محور کلیدی خنک‌سازی و تهویه‌ی طبیعی، می‌پردازند. روش پژوهش: پژوهش از نوع تحلیلـاکتشاف و از نظر روش‌شناختی در چارچوب مطالعه‌ی موردمحور است. تمرکز بر ۱۶ خانه‌ی چهارصفه‌ی دارای زیرزمین در زواره است که برداشت آن‌ها با توجه ویژه به اجزای اقلیمی برای اولین بار صورت گرفته است. یافته‌ها: داده‌ها در 6 محور جمع‌آوری شده و با روش سه‌وجهی تطبیق نظری، ارزیابی میدانی، و همسان‌سنجی الگو تحلیل گردیده و درنهایت شاکله‌ی اقلیمی چهارصفه، متشکل از هشت مؤلفه‌ی اقلیمی مؤثر، که در چهار سطح از مقطع بنا در ساختاری عمودی نظام یافته‌اند و یکپارچه به تنفس بنا کمک می‌کنند، تبیین شده است. نتیجه‌گیری: در نهایت این نتیجه بدست آمد که شاکله‌ی اقلیمی چهارصفه، به‌دلیل کاربست هم‌زمان هواخوانِ خورشیدی، زمین‌سرمایی، و در برخی نمونه‌ها افزوده شدن بادگیر دیواری، یک سامانه‌ی هم‌افزا محسوب می‌شود. همچنین سامانه‌ی خنک‌کننده‌ی میان‌خانه ـ زیرزمین در مسکن چهارصفه‌ی زواره به‌عنوان یک الگوی مستقل، متمایز، و جهان‌شمول برای اقلیم‌های گرم و خشک در کنار الگوی مرجع بادگیر تثبیت گردید و مشخص شد مقطع بنا در شاکله و کارایی اقلیمی آن اهمیت دارد و ضروری است از آغاز فرایند طراحی از طریق راهکارهای پیشنهادشده در این مطالعه، مدنظر معماران در اقلیم‌های مشابه در سطح ملی و جهانی قرار گیرد.
