Journal of Housing and Rural Environment

fa مجموعه عوامل موثر در تاب آوری محیطی؛ اقتصادی واجتماعی روستاهای واقع در حریم شهر تبریز با رویکرد مدیریت بحران Environmental, Economic, and Social Factors Influencing the Resilience of Rural Settlements in the Peri‑Urban Zone of Tabriz: A Crisis Management Approach سکونتگاههای شهری و روستایی سکونتگاههای شهری و روستایی پژوهشي Research هدف: تاب‌آوری محیطی، اقتصادی و اجتماعی روستاهای واقع در حریم شهرها، به‌ویژه در مناطق پیرامونی کلان‌شهرها، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش آسیب‌پذیری در برابر بحران‌ها دارد. روستاهای حاشیه شهر تبریز، به‌دلیل ویژگی‌های خاص جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی، با چالش‌های متعددی در حوزه مدیریت بحران مواجه هستند. این پژوهش با هدف شناسایی جامع مجموعه عوامل مؤثر بر تاب‌آوری این روستاها، تحلیل روابط میان این عوامل، و ارائه راهبردهای عملیاتی برای ارتقای توان پاسخ‌گویی و سازگاری در شرایط بحرانی انجام شده است. روش‌ پژوهش: تحقیق حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی–تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمی–کیفی) است. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان و تکمیل پرسشنامه تخصصی گردآوری شدند. برای تحلیل کیفی داده‌ها از روش تئوری زمینه‌ای (Grounded Theory) و برای تحلیل روابط و اولویت‌بندی عوامل از مدل دیمتل (DEMATEL) بهره گرفته شد. عوامل شناسایی‌شده در سه دسته اصلی شامل عوامل علی، زمینه‌ای و مداخله‌گر طبقه‌بندی شدند. یافته‌ها: نتایج نشان داد در میان عوامل علی، سیاست‌های تشویقی و مشارکت مردمی بیشترین تأثیر را بر ارتقای تاب‌آوری دارند. در حوزه عوامل زمینه‌ای، ظرفیت‌سازی و نوآوری به‌عنوان عناصر محوری ظاهر شدند که بیانگر ضرورت توانمندسازی ذینفعان و به‌کارگیری راهکارهای خلاقانه است. همچنین در عوامل مداخله‌گر، نهادهای محلی بیشترین سهم را ایفا کردند که اهمیت تقویت حکمرانی محلی را برجسته می‌سازد. راهبردهای پیشنهادی در قالب 12 محور شامل اصلاح ساختار مدیریت بحران، توسعه اقتصاد مقاومتی روستایی، ایجاد شبکه‌های اجتماعی بحران‌محور و بهره‌گیری از فناوری‌های سازگار تدوین شدند. اجرای این راهبردها می‌تواند به 7 پیامد کلیدی از جمله کاهش آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات، بهبود کارایی مدیریت بحران، توسعه پایدار اقتصادی–اجتماعی و ارتقای کیفیت محیط‌زیست منجر شود. نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش با تبیین نقش همزمان عوامل علی، زمینه‌ای و مداخله‌گر در تقویت تاب‌آوری روستاهای پیرامونی، یک مدل شناختی کارآمد برای مدیریت بحران ارائه می‌دهد. ترکیب رویکرد Grounded Theory–DEMATEL در این مطالعه امکان شناسایی اولویت‌های مداخله، تصمیم‌سازی مبتنی بر شواهد و تدوین سیاست‌های منطبق با ویژگی‌های محلی را فراهم کرده و قابلیت به‌کارگیری در سایر مناطق روستایی کشور را نیز دارد. Objective: Environmental, economic, and social resilience of rural settlements located within the peri‑urban zones of metropolitan areas plays a decisive role in reducing vulnerability to crises. The peri‑urban villages of Tabriz, due to their unique geographical, economic, and social characteristics, face multiple challenges in the field of crisis management. This study aims to comprehensively identify the factors influencing resilience in these villages, analyze the interactions among them, and propose operational strategies to enhance their capacity for response and adaptation under crisis conditions. Method: This research is applied in purpose and descriptive–analytical in nature, employing a mixed‑method approach (quantitative–qualitative). Data were collected through semi‑structured interviews with experts and a specialized questionnaire. Qualitative data were analyzed using the Grounded Theory method, while relationships and prioritization of factors were assessed through the DEMATEL model. The identified factors were classified into three major categories: causal, contextual, and intervening factors. Results: Results revealed that among causal factors, incentive policies and public participation had the highest impact on enhancing resilience. In the contextual category, capacity‑building and innovation emerged as pivotal elements, emphasizing the necessity of stakeholder empowerment and the adoption of creative solutions. Among intervening factors, local institutions played the most significant role, underlining the importance of strengthening local governance. The proposed strategies are structured around twelve key axes, such as reforming the crisis management framework, developing a resilient rural economy, creating crisis‑based social networks, and implementing adaptive technologies. Application of these strategies is expected to yield seven key outcomes, including reduced vulnerability to hazards, improved crisis management efficiency, sustainable socio‑economic development, and enhanced environmental quality. Conclusion: By elucidating the simultaneous roles of causal, contextual, and intervening factors in strengthening the resilience of peri‑urban villages, this study presents an effective cognitive model for crisis management. The integration of the Grounded Theory–DEMATEL approach enables the identification of intervention priorities, evidence‑based decision‑making, and the formulation of policies tailored to local characteristics, with potential applicability to other rural areas across the country. تاب آوری, مدیریت بحران, روستاهای حریم, تبریز. 0 0 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5722-2&slc_lang=fa&sid=1 Alireza Estelaji علیرضا استعلاجی alirezaestelaji@iau.ac.ir 100319475328460019821 100319475328460019821 Yes Department of Geography, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Shahre Rey Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه جغرافیا، واحد یادگار امام خمینی (ره)، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرری، تهران، ایران. Masumeh Sharifi معصومه شریفی m.sharifi8416@iau.ac.ir 100319475328460019822 100319475328460019822 No Department of Geography, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, گروه جغرافیا، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Parviz Kardavani پرویز کردوانی kardavan@ut.ac.ir 100319475328460019823 100319475328460019823 No Department of Geography, University of Tehran گروه جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران Majid Vali Shareeatpanahi مجید majidshareeatpanahi@yahoo.com 100319475328460019824 100319475328460019824 No Department of Geography, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Shahre Rey Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه جغرافیا، واحد یادگار امام خمینی (ره)، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرری، تهران، ایران.