Journal of Housing and Rural Environment

fa معماری خانه‌ پس از پاندمی؛ مفهوم «فضامرز» کشف ساکنین برای در خانه‌مانی Post-Pandemic home architecture: the concept of "Liminal Spaces" as residents’ discovery for adaptation to home confinementhome معماری معماری پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: دوران پاندمی کووید-19 تحولات بنیادینی در الگوهای سکونت ایجاد کرد و خانه‌ها را به فضایی ترکیبی برای فعالیت‌هایی نظیر کار، آموزش، تفریح و مراقبت بهداشتی تبدیل نمود. این پژوهش با هدف بازاندیشی در معماری خانه پس از پاندمی، به شناسایی قابلیت محوری برای در خانه‌ماندن و ترسیم مدل نظری سازگاری سکونتی پرداخته است. روش تحقیق: داده‌های پژوهش از تحلیل ۱۸ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، ۸۴ سند معماری و ۱۳۲ منبع پژوهشی گردآوری شده و با استفاده از نظریه داده‌بنیاد در سه مرحله کدگذاری، تحلیل گردیده است. یافته‌ها: در مدل نظری تحقیق که بر اساس پارادایم علیت ترسیم شده، عوامل ساختاری سازگاری سکونتی شناسایی شدند. ساکنان برای پاسخ به شرایط بحرانی، اقدام به بازآرایی اجزای فضایی و تغییر روابط میان آن‌ها نمودند. این بازآرایی از طریق جایگزینی کارکردهای شهری در خانه و افزایش حساسیت به جزئیات فضا رخ داد. روابط میان فضاها با مرز-بندی مجدد یا گشودگی مرزها تغییر یافت. نتیجه این کنش‌ها، ظهور فضاهای جدیدی به‌نام «فضامرز» بود؛ فضاهایی بدون برچسب کاربری مشخص که بیشترین انعطاف را برای پاسخ‌گویی به نیازهای نوظهور داشتند. این فضاها، مشابه ریزفضاهای خانه‌های سنتی ایرانی‌اند که از پیش فاقد نام‌گذاری عملکردی بودند و شاید همین ویژگی باعث راحتی در خانه‌ماندن می‌شده است. نتیجه‌گیری: خانه پساپاندمی که با حضور فضامرزها می‌تواند «خانه مرزی» نام گیرد، واجد تمایزهای اجتماعی-فضایی جدیدی چون افزایش عاملیت ساکن، سیالیت، تاب‌آوری و ارتباط با طبیعت است. از منظر موضع‌شناسی، خانه دارای حوزه‌های عملکردی سیال‌تر و از منظر ریخت‌شناسی، متخلخل‌تر است. این پژوهش پیشنهاد می‌کند که برای دستیابی به الگوی معماری خانه‌ای مناسب ماندن، لازم است فضاهای مرسوم به‌صورت هدفمند عقب‌نشینی کرده و فضامرزهایی میان آن‌ها ایجاد شوند؛ مرزهایی که امکان انتخاب در طیف میان دوگانه‌های فضایی را فراهم می‌سازند. این فرایند می‌تواند به شکل‌گیری طیف‌هایی از فضا، همچون تعامل تا خلوت فردی یا آلودگی تا پاکیزگی منجر شود و به افزایش انعطاف‌پذیری محیط در پاسخ به نیازهای سکونت در شرایط بحرانی کمک کند. در این رویکرد، فضاهای موجود همانند تماشاگران یک صحنه تئاتر، در موقعیتی معلق و منتظر قرار می‌گیرند تا زمان ایفای نقششان بر روی صحنه، یعنی همان فضامرز، فرا برسد.</div> Objective The COVID-19 pandemic fundamentally redefined the role of the home, transforming it into a multifunctional habitat encompassing work, education, leisure, and healthcare. In response to this shift, the present study seeks to reconceptualize post-pandemic residential architecture by identifying critical spatial and structural features that enabled domestic adaptability under confinement conditions. It further proposes a theoretical framework for resilient and responsive housing design in the face of prolonged disruption. Method: The research adopts a qualitative methodology grounded in constructivist grounded theory. Empirical data were drawn from 18 semi-structured interviews with residents, analysis of 84 architectural drawings and plans, and review of 132 scholarly publications. Through systematic open, axial, and selective coding, a theoretical model was developed to illuminate the underlying structural dimensions that facilitated spatial adaptation during enforced domestic isolation. Results: The model elucidates two interdependent components: (1) architectural and spatial structures, and (2) user-initiated adaptive practices. Residents reconfigured interior spatial arrangements to substitute for inaccessible urban functions and redefined spatial relationships through both boundary-making (e.g., establishing spatial hierarchies, refining circulation patterns) and boundary-breaking (e.g., merging spaces, enabling functional fluidity). These transformations generated “Liminal spaces”—ambiguous, transitional zones free from fixed typologies—which supported flexibility, coexistence, and multi-functionality. These emergent spaces bear strong conceptual and morphological resemblance to spatial practices in traditional Iranian dwellings, where the absence of strict zoning historically fostered adaptability and social cohesion. Conclusions: The post-pandemic “boundary home” is characterized by spatial porosity, functional indeterminacy, and a heightened capacity for reconfiguration. Liminality, as a spatial condition, becomes central to enhancing resident agency, social attentiveness, ecological integration, and resilience. The proposed architectural framework advocates for the strategic insertion and articulation of liminal zones through the temporal retraction, layering, and soft partitioning of existing domestic spaces—thus equipping contemporary housing to better accommodate crises and spatial uncertainties of the future.   فضامرز, مرزبندی, مرز بازی, فضای بی‌نام, در خانه‌مانی. liminal spaces, boundary-making, boundary-breaking, unlabeled space, Home confinement. 43 52 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-2891-2&slc_lang=fa&sid=1 Ali Hosseini علی حسینی Ali.hosseini@scu.ac.ir 100319475328460020580 100319475328460020580 Yes Department of Architecture, faculty of civil and Architecture, Shahid Chamran university of Ahvaz, Ahvaz, Iran. گروه معماری، دانشکده عمران و معماری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. Mohammadreza Noghsanmohammadi محمدرضا نقصان محمدی mohammadi@yazd.ac.ir 100319475328460020581 100319475328460020581 No Department of Urbanism, faculty of art and Architecture, Yazd University, Yazd, Iran. گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران. Zoheir Mottaki زهیر متکی z_mottaki@sbu.ac.ir 100319475328460020582 100319475328460020582 No Department of Disasters and Reconstruction, Faculty of Architecture and Urbanism, Shahid Beheshti University. Tehran, Iran. گروه سوانح و بازسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.