Journal of Housing and Rural Environment

fa زیست‌بوم تاریخی ندوشن (یزد): بازخوانی مسکن چندخانواری و تولید اجتماعی فضا در ایران مرکزی The historical ecosystem of nodoushan: a reinterpretation of multi-family housing and the social production of space in central Iran سکونتگاههای شهری و روستایی سکونتگاههای شهری و روستایی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: تبیین عوامل شکل‌گیری و تداوم مسکن چند‌خانواری در شهر تاریخی ندوشن (استان یزد) و رابطه آن با ساختار فضایی، اقتصادی و فرهنگی بافت از منظر «تولید اجتماعی فضا» است. روش پژوهش: این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمونی انجام شد؛ داده‌ها از‌طریق مصاحبه‌های عمیق با 9 سالمند باتجربه (سنین ۶۷ تا ۱۰۳ سال) از ساکنان بومی ندوشن که به اشباع نظری رسید و با جمع‌آوری و با نرم‌افزار MAXQDA 2020 تحلیل شدند. یافته‌ها: پنج مضمون کلیدی استخراج شد: ساختار خانه‌ها، اقتصاد و معیشت خانواده‌ها، روابط خانوادگی و اجتماعی، امنیت و احساس آرامش و شرایط بهداشتی و سلامت عمومی. یافته‌ها نشان می‌دهد که زندگی چند‌خانواری پاسخی هوشمندانه به سه چالش ساختاری محصوریت درون حصار (که توسعه افقی را محدود می‌کرد)، ناامنی تاریخی (مانند حمله دزدان در زمان قاجاریه چون ناصر خان و منصور خان)، و فقر اقتصادی مطلق بوده است. در این الگو، خانه از صرفاً «مأوا» به «شبکه‌ای از اعتماد، همیاری و سلامت جمعی» تبدیل شده است. فضاهای مشترک (حیاط، تنور، جوی آب)، اقتصاد غیر نقدی، سیستم بدلی در کشاورزی، اشتراک در منابع (مانند هیزم و الاغ)، و مراقبت گروهی از سالمندان و بیماران، از ویژگی‌های برجسته این نظام بوده‌اند. حتی مدیریت بهداشتی از‌طریق دست‌شویی‌های جداگانه برای تولید کود و نوبت‌بندی در حمام‌های عمومی در چهارچوب این همبستگی تعبیه شده بود. نتیجه‌گیری: زیست چند‌خانواری در ندوشن الگویی فرهنگی و پایدار است و نمونه‌ای زنده از «تولید اجتماعی فضا» محسوب می‌شود؛ فضایی که ساکنان آن را نه از بالا و از‌طریق برنامه‌ریزی بیرونی بلکه از پایین و از دل همزیستی تولید کرده‌اند. این یافته‌ها هشداری است در برابر سیاست‌های معاصر مسکن که خانه را به واحدی مصرفی و منفعل تبدیل کرده‌اند و تأکید می‌کنند که پایداری اجتماعی زمانی شکل می‌گیرد که فضا تولید شود، نه صرفاً ساخته شود. محدودیت اصلی این پژوهش، حجم نمونه کوچک و تمرکز آن بر یک نمونه موردی (ندوشن) است که تعمیم‌پذیری نتایج را به سایر مناطق با احتیاط مواجه می‌سازد.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: This study aims to explain the factors underlying the formation and continuity of multi-family housing in the historic city of Nodoushan, Yazd Province, and to examine its relationship with the spatial, economic, and cultural structure of the urban fabric from the perspective of the social production of space. Method: This qualitative study employed thematic analysis. Data were collected through in-depth interviews with nine experienced elderly native residents of Nodoushan, aged 67 to 103 years. The interviews continued until theoretical saturation was reached. The collected data were analyzed using MAXQDA 2020. Results: Five key themes were identified: housing structure, household economy and livelihoods, family and social relations, security and sense of tranquility, and public health and hygiene. The findings indicate that multi-family living was a response to three structural challenges: enclosure within the city walls, which restricted horizontal expansion; historical insecurity, including attacks by bandits during the Qajar period; and absolute economic poverty. Within this pattern, the house evolved from a mere shelter into a network of trust, mutual assistance, and collective well-being. Shared spaces, including courtyards, ovens, and water channels; a non-monetary economy; the Badali system in agriculture; shared resources such as firewood and donkeys; and collective care for the elderly and sick were among the prominent features of this system. Health and sanitation were also managed through separate toilets used for manure production and a scheduling system for public bathhouses, all within the framework of this social solidarity. Conclusions: Multi-family living in Nodoushan represents a sustainable cultural pattern and a living example of the social production of space. In this pattern, residents produced space not through top-down external planning, but through coexistence and social interaction. These findings highlight the need to reconsider contemporary housing policies that have reduced the home to a consumable and passive unit and emphasize that social sustainability emerges when space is produced through social life rather than merely constructed. The main limitation of this study is its small sample size and focus on a single case study (Nodoushan), which limits the generalizability of the findings to other regions.</div> مسکن جمعی, ندوشن, پایداری اجتماعی, فرهنگ سکونت, فضای بومی. Collective Housing, Nadushan, Social Sustainability, Culture of Dwelling, Indigenous Space. 85 104 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5746-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Reza Babaei Nadushan محمدرضا بابایی ندوشن mhr.babaei@stu.yazd.ac.ir 100319475328460021017 100319475328460021017 No Department of Geography, Yazd University, Yazd, Iran. گروه جغرافیا، دانشگاه یزد، یزد، ایران. Mohammad Hossein Saraei محمد حسین سرائی msaraei@yazd.ac.ir 100319475328460021018 100319475328460021018 Yes Department of Geography, Yazd University, Yazd, Iran. گروه جغرافیا، دانشگاه یزد، یزد، ایران.