Journal of Housing and Rural Environment

fa شهرِ آشوب: شبکه طرد مسکن در دوران پهلوی و انقلاب 57 The City of Chaos: The Housing Exclusion Network during the Pahlavi Era and the 1979 Revolution عمومى General پژوهشي Research هدف: پژوهش شناخت وضعیت مسکن در حکومت پهلوی به خصوص دهه 50 و همچنین ردیابی فرایند تاریخیِ شکل‌گیری این شبکه‌های طرد در حوزه‌ی مسکن در شهر تهران و فهم نحوه‌ی ترجمه، تثبیت و بازتولید آن‌ها در دوران پهلوی است. روش پژوهش: نظریه کنشگر-شبکه هم به عنوان چارچوب مفهومی و هم به عنوان روش در این پژوهش استفاده شده است. با استفاده از این نظریه به ردیابی ساخت شبکه/جعبه سیاه طرد مسکن نه به عنوان یک شکست سیاستی یا پیامد جمعیتی، بلکه به عنوان یک «جعبه سیاه» اجتماعی-فنی که از طریق همسویی و انتقال کنشگران ناهمگن تولید می‌شود، مفهوم‌سازی می‌کند. یافته‌ها: در فرایند ردیابی مسیر ساخت شبکه/جعبه سیاه طرد مسکن در دوران پهلوی به دو شبکه متفاوت رسیدیم: شبکه «شهر سکون (1340-1300)» و «شهر آشوب (1357-1340)» است. شبکه «شهر سکون» شامل کنشگر-شبکههای اصلی: «نوسازی و مهاجرت» است. حاصل عملکرد این شبکه توسعه و دگرگونی شهر از حالت سنتی به مدرن اما بدون ضابطه و برنامهی خاصی به خصوص در حوزه مسکن و مهاجرتهای تدریجی به شهر است. حاصل شبکهی شهر آشوب وضعیت وخیم مسکن در دهه 50 است. در شبکهی شهر آشوب 7 کنشگر-شبکه اصلی دارد: شبکه شهر سکون، اصلاحات ارضی، مهاجرت روستاییان، برنامههای عمرانی، کاهشمرگومیر، طرح جامع، بیماری هلندی. هر کدام از این کنشگرها برای عمل واسطههای متعددی دارند، واسطههایی که عاملیت دارند و اثرگذارند. به طور مثال طبیعت تهران در طرح جامع اثرگذار است، الگوی صنعتی شدن و اتکا به اقتصاد نفتی واسطههای کنشگر-شبکهی مهاجرت روستاییان است. نتیجه‌گیری: آنچه که در سالهای منتهی به انقلاب 57 مشهود است، تورم حاصل از درآمدهای افسارگسیخته نفتی (بیماری هلندی)، افزایش بیکاری و هزینههای سرسامآور مربوط به نیازهای اولیه زندگی به خصوص زمین و مسکن است. یکی از معدود شعارهای اقتصادی که مردم در انقلاب سرمیدادند، شعار نان/مسکن/آزادی است. شبکه‌ی طرد مسکن در دهه 50 به جعبه سیاه تبدیل شده، به طوری که دولت با تصویب تعدد قوانین مربوط به این حوزه (بیش از 10 مورد) هم نمی‌تواند این شبکه را بگسلد و از طرد مسکن جلوگیری کند. این موضوع میتواند اهمیت اثر مسئله مسکن در رخداد انقلاب را نشان دهد. Objective: The study examines the formation, stabilization, and consolidation of housing exclusion in Tehran during the Pahlavi era, with particular attention to the decades leading up to the 1970s. Method: Drawing on Actor-Network Theory (ANT) as both a conceptual framework and a methodological approach, the research conceptualizes housing exclusion not as a policy failure or demographic outcome, but as a socio-technical “black box” produced through the alignment and translation of heterogeneous actors. Results: The analysis identifies two dominant actor-networks shaping Tehran’s urban transformation during the Pahlavi period: the “City of Stillness” (1920–1960) and the “City of Chaos”(1960–1978) . The “City of Stillness” network was structured around two central actors: migration and renovation. These actors operated in relative isolation from comprehensive regulatory or planning frameworks, facilitating Tehran’s transition from a traditional city to a modern urban form. Migration functioned by gradually increasing urban population without triggering immediate institutional responses in housing provision. Together, these two actors produced a latent housing imbalance. The “City of Chaos” network marked the intensification and visibility of housing exclusion. In this network, multiple actors converged and interacted, including land reforms, accelerated rural migration, state-led development programs, declining mortality rates, comprehensive master planning, and oil-dependent economic growth commonly described as Dutch disease. Conclusions: The findings demonstrate that by the late Pahlavi period, housing exclusion had become a stabilized black box. Despite the enactment of more than ten housing-related laws and repeated state interventions, the government was unable to disrupt the underlying network producing exclusion. This structural rigidity contributed to rising housing and land prices, increasing unemployment, and widening urban inequality. The study argues that housing exclusion played a significant role in shaping the socio-economic tensions that accumulated prior to the 1979 Iranian Revolution, highlighting housing as a central but often overlooked dimension of revolutionary discontent. طرد مسکن, انقلاب 57, کنشگر-شبکه, شهر آشوب, تحول شهری Housing exclusion, 1979 Revolution, Actor–network, City of Chaos, Urban transformation 0 0 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5747-1&slc_lang=fa&sid=1 rohollah Ghasemi روح الله قاسمی r_ghasami@yahoo.com 100319475328460019980 100319475328460019980 Yes allameh Tabatabaei دانشگاه علامه طباطبایی