Journal of Housing and Rural Environment

fa تحلیلی بر عوامل تأثیر‌گذار بر شکل‌گیری مسکن در بافت قدیمی شهر خاش An analysis of the factors affecting the formation of housing in the old fabric of Khash city سکونتگاههای شهری و روستایی سکونتگاههای شهری و روستایی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: امروزه توجه به شکل‌گیری بافت‌های قدیمی و مسکن بومی جهت بهره‌گیری از معماری گذشته بسیار حائز اهمیت است. نگاهی به بافت شهری امروزی شهر خاش در استان سیستان ‌و ‌بلوچستان نشان می‌دهد که معماری آن بدون توجه به بستر شهری و تنها با الگو گرفتن ناقص از معماری کلان‌شهرها شکل‌ گرفته است. این پژوهش با هدف بازشناسی الگوی مسکونی در بافت تاریخی شهر خاش و تحلیل تعامل میان عوامل تاریخی، فرهنگی، اقلیمی و متأثر از دانش بومی معماران یزدی انجام شده است. روش پژوهش: روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی، از‌طریق مرور منابع کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی با بررسی ۲۲ مسکن منتخب در بافت قدیمی شهر خاش است. تحلیل اطلاعات در سه مقیاس کلان، میانی و خرد انجام گرفته است. یافته‌ها: مطالعات گونه‌های مسکن منتخب در بافت قدیمی شهر خاش در مقیاس کلان به بررسی موقعیت استقرار، راستای کشیدگی، نسبت توده و فضا، فرم کالبدی و تناسبات پرداخته، در مقیاس میانی به بررسی عمق فضا، سازه، فرم و منظر کالبدی خانه‌ها و در مقیاس خرد نیز عناصر و جزئیات معماری در این خانه‌ها موردبررسی قرار گرفته است. نتیجه‌گیری: نتایج این تحقیق نشان داد که مقیاس‌های سه‌گانه فوق در شکل‌گیری بافت قدیم شهر خاش مؤثر بوده و این عوامل تحت تأثیر دانش بومی معماران یزدی که به این منطقه مهاجرت کرده‌اند، شکل گرفته است. انتقال این دانش و تأثیر آن بر طراحی و ساخت بناها موجب ایجاد هویت فرهنگی و معماری خاص منطقه شده و شرایط اقلیمی گرم ‌و خشک نیز با هدایت طراحی به سمت استفاده از تهویه طبیعی، مصالح بومی و الگوهای درون‌گرا، به ارتقای آسایش محیطی کمک کرده است. این مطالعه می‌تواند در مطالعات و بررسی بافت‌های قدیمی مشابه در سایر شهر‌های ایران نیز مورد استناد قرار گیرد و باعث تلفیق ارزش‌های فرهنگی، دانش بومی، رعایت الزامات اقلیمی و زمینه‌ساز تدوین رویکردهای نوین در مرمت و توسعه پایدار بافت‌های قدیمی مشابه شود.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: In recent years, increasing attention has been paid to the formation of historic urban fabrics and vernacular housing in order to benefit from past architectural traditions. An examination of the contemporary urban fabric of Khash, located in Sistan and Baluchestan Province, reveals that its architecture has developed without adequate consideration of the urban context and is largely based on an incomplete adaptation of metropolitan architectural patterns. This research aims to identify the residential patterns of the historic fabric of Khash and to analyze the interaction of historical, cultural, and climatic factors influenced by the indigenous knowledge of Yazdi architects. Method: This study adopts a descriptive–analytical research method, employing library-based studies and field observations. A total of 22 selected residential units within the historic fabric of Khash were examined. Data analysis was conducted across three spatial scales: macro, meso, and micro. Results: At the macro scale, the analysis focused on settlement location, building orientation, solid–void ratio, physical form, and proportions. At the meso scale, spatial depth, structural system, form, and architectural appearance of the houses were investigated. At the micro scale, architectural elements and construction details of the residential units were analyzed. Conclusions: The findings indicate that all three spatial scales have played a significant role in shaping the historic fabric of Khash. These characteristics have been strongly influenced by the indigenous knowledge of Yazdi architects who migrated to the region. The transfer of this knowledge and its impact on building design and construction has led to the emergence of a distinct cultural and architectural identity. Furthermore, the hot and arid climate has guided architectural design toward the use of natural ventilation, local materials, and introverted spatial patterns, thereby enhancing environmental comfort. The results of this study can serve as a reference for the analysis of similar historic urban fabrics in other Iranian cities and contribute to the integration of cultural values, indigenous knowledge, and climatic considerations, providing a foundation for developing contemporary approaches to conservation and sustainable development of historic urban fabrics.  </div> الگوی مسکن, کالبد, بافت تاریخی, خاش. Housing Pattern, Physical Structure, Historic Urban Fabric, Khash (Iran). 47 62 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-4422-2&slc_lang=fa&sid=1 Abolfazl Heidari ابوالفضل حیدری abolfazlheidari@uoz.ac.ir 100319475328460020513 100319475328460020513 No Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, University of Zabol, Zabol, Iran. گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه زابل، زابل، ایران. Jamshid Davtalab جمشید داوطلب jdavtalab@uoz.ac.ir 100319475328460020514 100319475328460020514 Yes Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, University of Zabol, Zabol, Iran. گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه زابل، زابل، ایران. Kamran Shahnavazi کامران شهنوازی KamranShahnavazi.pgs@uoz.ac.ir 100319475328460020515 0009-0004-9277-4464 No Master Student of Iran Architecture Studies, Faculty of Art and Architecture, University of Zabol, Zabol, Iran. گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه زابل، زابل، ایران.