Journal of Housing and Rural Environment

fa سیر دگرگونی فضای‌بسته، نیمه باز و باز در خانه های تاریخی اراک در دوره قاجار و پهلوی‌ اول The Evolution of Closed, Semi-Open, and Open Spaces in the Historic Houses of Arak During the Qajar and Early Pahlavi Periods معماری معماری كاربردي Applicable <table align="right" class="MsoTableGrid" dir="rtl" style="border-collapse:collapse; border:none"> <tbody> <tr> <td style="border-bottom:2px double black; width:486px; padding:0in 7px 0in 7px; height:659px; border-top:2px double black; border-right:none; border-left:none" valign="top">هدف: سرعت تغییر در بافتهای قدیمی شهرها مارا وادار به بازنگری در نگرش و روش های برخورد با این تغییرات میکند .مطالعه معماری خانهها یکی از مباحث مهم در تحقیقات مربوط به سبکهای معماری است. بررسی تغییرات و تحولات در معماری خانهها میتواند دیدگاه های جدیدی برای تفکر و طراحی معماری ارائه دهد. تحولات معماری مسکونی در شهر اراک،منجر به دگرگونی‌های ساختاری قابل توجهی در بافت کالبدی خانه‌های تاریخی در دو دوره زمانی قاجار و پهلوی اول شده است. این تحولات، با تأثیر بر اجزای اصلی خانه شامل توده بنا، فضاهای نیمه باز و فضاهای باز، منجر به ایجاد تفاوت‌های چشمگیر در سازماندهی فضایی و فرم کالبدی خانه‌های این دو دوره گردیده است.از این رو، شناخت دقیق تغییرات در معماری خانه‌ها نه تنها به حفظ و احیای میراث معماری کمک می‌کند، بلکه راهکارهای نوینی برای طراحی‌های آینده نیز ارائه می‌دهد. این مقاله به تحلیل تغییرات معماری خانه‌های تاریخی اراک بین دوره‌های قاجار و پهلوی اول می‌پردازد. تمرکز اصلی آن بر مطالعه روند دگرگونی در فضاهای بسته، نیمه‌باز و باز و بررسی تحولات فضایی و هندسی خانه‌های این دو دوره تاریخی است. این پژوهش دو پرسش محوری را مطرح می‌کند: 1-تحولات در نسبت‌های عرصه و اعیان در خانه‌های تاریخی اراک از دوران قاجار تا پهلوی اول چگونه شکل گرفته است؟ 2-تحول چیدمان فضاییارتباطی مسکن از دوران قاجار تا پهلوی اول چگونه بوده است؟ با هدف بررسی تحولات فضایی، تعداد ۱۴ خانه تاریخی ارزشمند در اراک (۷ خانه قاجار و ۷ خانه پهلوی اول) به صورت هدفمند انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفت. روش پژوهش: در این پژوهش، با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و ابزارهای آماری نظیر آزمون منویتنی با سطح اطمینان 95 درصدی در نرم افزار spss، تغییرات ابعاد فضایی خانه‌های تاریخی اراک در دو دوره مورد مطالعه قرار گرفتند. یافته ها: بر اساس نتایج آزمون من‌ویتنی، در خانه‌های دوره قاجار حدود 65 درصد مساحت به ساختمان، 7 درصد به فضای نیمه‌باز و 26 درصد به فضای باز اختصاص داشت. در مقابل، در خانه‌های دوره پهلوی اول، 37 درصد مساحت به ساختمان، 7 درصد به فضای نیمه‌باز و 56 درصد به فضای باز تعلق گرفت. امکان مدل‌سازی ریاضی تغییرات فضایی نیز بررسی شد. نتایج: سه الگوی مسکن شناسایی شد که در آن الگوی سنتی «حیاط-ایوان-اتاق» به «حیاط-اتاق» تغییر یافته است. این تغییرات، همراه با دگرگونی در نسبت فضاهای بسته و باز، نشان‌دهنده تحولات اجتماعی، فرهنگی و فناوری است که سبک زندگی ایرانی را متحول کرده‌اند.</td> </tr> </tbody> </table> Objective: The accelerated transformation of historic urban fabrics compels a critical reevaluation of contemporary approaches to their conservation and adaptation. The study of residential architecture constitutes a pivotal domain within architectural style research, offering novel perspectives for conceptual and design innovation. In the city of Arak, the evolution of residential architecture during the Qajar (1789–1925) and early Pahlavi (1925–1941) periods engendered significant structural metamorphoses in the physical fabric of historic houses. These transformations, manifested through shifts in primary architectural components—including massing, semi-open spaces, and open areas—resulted in distinct variations in spatial organization and formal typologies between the two eras. A precise understanding of these architectural changes not only aids in the preservation and revitalization of built heritage but also provides innovative strategies for future design practices. This article analyzes architectural transformations in the historic houses of Arak across the Qajar and early Pahlavi periods, focusing on the evolution of closed, semi-open, and open spaces, as well as spatial and geometric reconfigurations. The study addresses two central research questions:1- How did the evolution of spatial hierarchies and functional allocations in Arak's historic houses unfold between the Qajar and early Pahlavi periods? -2- What were the transformative processes in the spatial-connectivity layouts of residential structures during this transitional era? To investigate these spatial dynamics, 14 historically significant houses in Arak—7 from the Qajar era and 7 from the early Pahlavi period—were purposefully selected and subjected to comparative typological and morphological analysis. Method: This study employs a descriptive-analytical methodology, utilizing statistical tools such as the Mann-Whitney U test at a 95% confidence level via SPSS software to systematically examine spatial-dimensional transformations in the historic houses of Arak across the two studied periods. The analysis focuses on quantifying shifts in spatial configurations, volumetric relationships, and typological patterns to derive statistically significant insights into the architectural evolution between the Qajar and early Pahlavi eras. Results: Mann-Whitney U test results revealed statistically significant divergence (p < 0/05) in spatial allocation patterns between the two periods. Qajar-era houses allocated approximately 65% of total area to built mass, 7% to semi-open spaces (e.g., iwāns, verandas), and 26% to open courtyards. In contrast, early Pahlavi-period houses demonstrated a radical reconfiguration, with 37% allocated to built mass, 7% to semi-open zones, and 56% to open spaces—a near-inversion of spatial priorities. Conclusions: Three housing patterns have been identified, in which the traditional "Courtyard-Veranda-Room" model has shifted to a "Courtyard-Room" model. These changes, along with variations in the ratio of enclosed and open spaces, reflect social, cultural, and technological transformations that have reshaped the Iranian way of life.   خانه، معماری، فضای بسته، دوره قاجار، اراک House, architecture, enclosed space, Qajar period, Arak 0 0 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5685-1&slc_lang=fa&sid=1 Hamed Hayaty حامد حیاتی hamedhayaty@yahoo.com 100319475328460019806 100319475328460019806 Yes University of Qom دانشگاه قم Mohammad Mannan Raeisi محمد منان رئیسی m.raeesi@qom.ac.ir 100319475328460019807 100319475328460019807 No University of Qom دانشگاه قم Aref Abbassi عارف عباسی arefabbassi4@gmail.com 100319475328460019808 100319475328460019808 No University of Qom دانشگاه قم