Journal of Housing and Rural Environment

fa گونه‌شناسی و بررسی تطبیقی معماری سنتی و معاصر ابنیه مسکونی شهر تاریخی ماسوله Typology and comparative study of traditional and contemporary residential buildings in the historical city of Masouleh معماری معماری پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هدف: پژوهش حاضر شناخت انواع گونه‌های معماری ابنیه مسکونی سنتی و نوساز در شهر تاریخی ماسوله است که از میان 564 بنای موجود در شهر تاریخی ماسوله، 119 بنای مسکونی تاریخی به‌صورت میدانی موردبررسی قرارگرفته است. برای شناخت فضاها و کاربری فضاهای معماری ابنیه مسکونی از ساکنان مصاحبه گرفته‌ شده است. برای درک مناسب تفاوت میزان محصوریت و سلسله‌مراتب فضایی در معماری ابنیه سنتی و نوساز مسکونی ماسوله از نرم‌افزار تحلیل فضا و دید بصری دپس مپ ورژن10 استفاده‌ شده است. روش پژوهش: نگارندگان با استفاده از منابع تاریخی، مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی‌های میدانی و با به‌کارگیری روش‌های توصیفی-تطبیقی و نرم‌افزار تحلیل فضا و دید بصری دپس مپ 10 برای شناخت انواع گونه‌های معماری ابنیه مسکونی 119 خانه سنتی و نوساز ماسوله را موردبررسی قرار داده‌اند. یافته‌ها: در معماری ابنیه مسکونی نوساز ماسوله، فضاهایی همچون؛ چٌغٌم، سومعه، تزئینات پاشنه درب، طاقچه‌های داخلی، شومینه، مَفرَغ، انبار، مال‌بند، بُرج و سلسله‌مراتب فضایی حریم‌های عمومی به خصوصی حذف‌شده‌اند. شفافیت و گسترش فضایی در معماری ابنیه نوساز افزایش ‌یافته است. در ساختار سازه‌ای ابنیه نوساز مسکونی ماسوله از مصالح سیمانی، آجری، میلگرد استفاده‌ شده است. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش حاکی از آن است که ابنیه مسکونی سنتی ماسوله در دو گونه خانه‌های گسترش‌یافته افقی و عمودی طبقه‌بندی می‌شوند. ابنیه مسکونی نوساز به‌عنوان جدیدترین گونه در بافت تاریخی ماسوله ظاهر شده‌اند. از منظر سازمان‌دهی فضایی، گونه‌های سنتی شامل عناصری نظیر ورودی، دالان، سومعه، مال‌بند، انبار، راه‌پله، مفرغ، برج، تالار، تلارپیش، بریه، لن، اتاق‌خواب، سرویس بهداشتی، حمام و بهره‌گیری از عمق زمین هستند. این فضاها سلسله‌مراتب عمومی-خصوصی را رعایت می‌کنند: طبقه همکف مشتمل بر انباری، دالان، سرویس بهداشتی و ورودی؛ و طبقات فوقانی شامل چغم، سومعه، راه‌پله، سرویس، حمام، مطبخ، پذیرایی، تالار، تلارپیش و اتاق‌خواب. در مقابل، ابنیه نوساز فاقد این سلسله‌مراتب هستند؛ مهمانان در طبقه همکف مستقیماً به فضای پذیرایی وارد شده و به آشپزخانه دید دارند، و در طبقات به پذیرایی، آشپزخانه و اتاق‌های خواب دسترسی می‌یابند. فضاهای دالان، انبار، مال‌بند، چغم و سومعه حذف گردیده و الگوی خانه‌ها به سبک مدرن شهری گرایش یافته‌اند.</div> <div style="text-align: justify;">Objective: The purpose of this research is to identify and classify the architectural typologies of traditional and newly constructed residential buildings in the historic city of Masouleh. Out of the 564 existing structures, 119 historical residential buildings were examined through detailed field surveys. To better understand the spatial organization and functional use of these buildings, interviews were conducted with local residents. Additionally, Depthmap Version 10 was utilized to analyze spatial enclosure and hierarchy differences between traditional and newly constructed residential buildings. Method: The study investigated 119 traditional and new houses in Masouleh using historical sources, library research, and field observations. A descriptive–comparative method was employed alongside visual and spatial network analysis using Depthmap 10 to identify distinct residential architectural typologies. Results: The findings reveal that in the architecture of newly constructed residential buildings in Masouleh, spaces such as Choghom, Someh, decorated door thresholds, internal niches, fireplaces, Mefrag, storage rooms, Mālband, towers, and the traditional spatial hierarchy from public to private areas have been removed. In contrast, transparency and spatial openness have increased. Structurally, newly built residential buildings primarily use modern materials such as cement, brick, and rebar. Conclusions: The research demonstrates that traditional Masouleh residential buildings can be categorized into horizontally and vertically expanded types, while newly constructed buildings represent the latest architectural typology within the city’s historic fabric. From a spatial organization standpoint, traditional houses include elements such as entrances, corridors, somue, mālband, storage areas, staircases, mafaragh, towers, halls, telarpish, bariyeh, lon, bedrooms, bathrooms, and subterranean spaces. These elements adhere to a clear public-to-private hierarchy: the ground floor typically houses storage, corridors, bathrooms, and entrances, while upper floors contain choghum, somue, staircases, bathrooms, kitchens, receptions, halls, telarpish, and bedrooms. Conversely, modern buildings lack this hierarchical order—guests enter directly into the reception area on the ground floor with immediate visibility of the kitchen, while upper floors directly connect to the reception, kitchen, and bedrooms. Corridors, storage spaces, mālband, choghum, and somue have been eliminated, resulting in designs that align with contemporary urban architectural patterns.</div> گونه‌شناسی, ابنیه مسکونی, آرایه‌های معماری, شهر تاریخی ماسوله, نحو فضا. Typology, Residential Buildings, Architectural Arrays, Historical City of Masouleh, spatial syntax. 3 18 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-1495-4&slc_lang=fa&sid=1 Saeid Hasanpour Loumer سعید حسن پور لمر stu.saeidhasanpourloumer@iaut.ac.ir 100319475328460020505 100319475328460020505 Yes Department of Architecture, Faculty of Architecture, Islamic Azad University, Tabriz Branch, Tabriz, Iran. گروه معماری، دانشکده معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز ایران. Ahad Nejad Ebrahimi احد نژاد ابراهیمی ahadebrahimi@tabriziau.ac.ir 100319475328460020506 100319475328460020506 No Department of Architecture and Urban Planning, Faculty of Architecture, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. گروه معماری و شهرسازی، دانشکده معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. Hassan Sattari Sarbangholi حسن ستاری ساربانقلی sattari@iaut.ac.ir 100319475328460020507 100319475328460020507 No Department of Architecture, Faculty of Architecture, Islamic Azad University, Tabriz Branch, Tabriz, Iran. گروه معماری، دانشکده معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز، ایران. Ali Vandshoari علی وندشعاری vandshoari@tabriziau.ac.ir 100319475328460020508 100319475328460020508 No Department of Carpet, Faculty of Carpet, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. گروه فرش، دانشکده فرش، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.