|
مروری سیستماتیک بر کاربست شاخصهای ترکیبی در اندازهگیری تاب آوری شهری
|
اسفندیار زبردست*  ، سیده صدیقه روحانی |
| دانشگاه تهران ، zebardst@ut.ac.ir |
|
|
چکیده: (69 مشاهده) |
به موازات فراوانی بیشتر سوانح در مناطق شهری در جهان، توجه به «تابآوری شهری» بهعنوان سازوکاری برای رویارویی شهرها با این اختلالات افزایش یافته است. لیکن، پیادهسازی مفهوم تابآوری شهری و سنجش آن در شهرها با چالشهای جدی روبروست. از میان روشهای سنجش تابآوری شهری، استفاده از شاخصهای ترکیبی، بهدلیل ماهیت عددی، فرایند ساخت روشن و امکان مقایسه مکانی- زمانی آنها، در دو دهه اخیر بسیار مورد توجه و پرکاربرد بوده است. لذا در این پژوهش، برمبنای یک مرور سیستماتیک با تمرکز بر 80 پژوهش انتخابشده از پایگاههای استنادی WoS و Scopus، مبانی و گامهای چندگانه ساخت شاخصهای ترکیبی برای سنجش تابآوری شهری مورد بررسی قرار گرفتهاند. تحلیل دادهها با استفاده از یک چارچوب تحلیلی مبتنی بر چهار رکن (زمینهای، مبانی نظری و کاربردی، روششناختی و محتوایی) و از طریق کدگذاری مضامین انجام شد.
نتایج نشان میدهند که از منظر مبانی پایه، اکثر شاخصها (92.5 درصد) بر اساس چارچوبهای موجود و عمدتاً با رویکرد سرمایهمحور (62.5 درصد) و اهداف تشخیصی (70 درصد) طراحی شدهاند.
از منظر ارکان روششناختی، غالب شاخصهای ترکیبی بررسیشده بر مبنای رویکردهای ایستا (92.5 درصد)، ذاتی (61.25 درصد)، پیشینی (83.75 درصد) و با روشهای از بالا به پایین ( 72.5 درصد) توسعه یافتهاند. طرح ساختاری قیاسی- سلسلهمراتبی مبنای سازماندهی اغلب شاخصهای بررسیشده (77.5 درصد) را تشکیل میدهد و حدود 90 درصد از مطالعات از شاخص ترکیبی جهت مقایسه مکانی و خوشهبندی و رتبهبندی نواحی مورد مطالعه استفاده کردهاند. گامهای اعتبارسنجی متقابل و خارجی بهترتیب تنها در 35% و 27.5% از مقالات مشاهده شد. همچنین 76 درصد از مطالعات از تحلیل استحکام غفلت نمودهاند.
از منظر محتوایی، چارچوبی مورد اجماع از نظر تعداد و نوع عناصر سازنده شاخص ترکیبی در بین مطالعات بررسیشده وجود ندارد. تعداد متغیرهای استفادهشده بسیار متنوع و متعدد (868 متغیر ) بودهاند که این موضوع، دستیابی به چارچوبی استاندارد برای سنجش و اندازهگیری تابآوری را با مشکل جدی مواجه میکند.
شکافها در کاربست شاخصهای ترکیبی در اندازهگیری تابآوری شهری را میتوان در دو گروه کلی ذاتی و رویهای دستهبندی کرد. چالشهای ذاتی، برخی مسائل اجتنابناپذیر بینرشتهای شاخص ترکیبی است که به خاستگاه و ماهیت شاخص ترکیبی باز میگردد. اما کمبود دادههای واقعی سوانح و هزینه و زمان بالای جمعآوری دادههای میدانی، چالشهای اخلاقی و حاکمیتی، تعارضات میان دیدگاههای ذینفعان و پیچیدگی روشهای مکمل در مقابل سادگی و دسترسی به دادههای ثانویه به همراه نبود چارچوب مورد اجماع جهت گزینش عناصر شکل دهنده شاخص ترکیبی تابآوری شهری کاستیهای رویهای را پدید آوردهاند که در این زمینه بکارگیری ملاحظات مربوط به سنجش اعتبار، شناسایی منابع حساسیت و عدمقطعیت و بهرهگیری از روشهای مشارکتی در انتخاب عناصر ساختاری سازگار با زمینه، میتواند با کاهش برخی نواقص رویهای موجب بهبود قابلیت اطمینان به نتایج اندازهگیری گردد. |
|
| واژههای کلیدی: تابآوری شهری، اندازهگیری، شاخص ترکیبی، مرور سیستماتیک |
|
|
|
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
عمران و شهرسازی
دریافت: 1404/7/8 | پذیرش: 1404/8/17
|
|
|
|
|
|
|
| ارسال پیام به نویسنده مسئول |
|
|
|
| ارسال نظر درباره این مقاله |
|
|
|
