Journal of Housing and Rural Environment

fa ارزیابی تحرک مستقل کودکان در فضای عمومیِ محیط‌های مسکونی (مطالعه موردی: محله رهایی، مشهد) An Investigation into Children’s Independent Mobility in Residential Public Spaces (Case Study: Rahaee Neighborhood, Mashhad) معماری معماری پژوهشي Research هدف: هدف پژوهش حاضر، شناخت عوامل زمینه‌ساز تحرک مستقل کودکان (CIM) در فضای عمومیِ محیط مسکونی می‌باشد. روش تحقیق: پژوهش حاضر از رویکرد کیفی و طرح تحقیق مطالعۀ موردی بهره می‌گیرد. نمونۀ مورد مطالعۀ تحقیق، محلۀ رهایی در شهر مشهد است که دو کوچه از محله (بن‌باز و بن‌بست)، با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) برای مطالعه میدانی برگزیده شدند. داده‌ها از طریق مشاهده، مصاحبه عمیق با 25 خانواده، نگاشت فضایی، دسته‌بندی داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها با نرم‌افزار Maxqda و تکنیک تحلیل محتوای کیفی گردآوری و تحلیل شدند. یافته‌ها: در شناخت عوامل مرتبط با CIM، چهار دسته عامل محیطی، اجتماعی، خانوادگی و فردی شناسایی شدند. در بعد محیطی، در فضاهایی که ارتباط بصری و شنیداری با کوچه وجود داشت و نیز در کوچه‌های بن‌بست و هنگام روشنایی هوا، دامنۀ CIM گسترده‌تر مشاهده شد؛ در شرایط تاریکی هوا، قلمروی فعالیت کودکان با محدودیت بیشتری همراه بود. در بعد اجتماعی، در مصاحبه‌شوندگان با شناخت بیشتر همسایگان و حضور هم‌بازی در کوچه، CIM وسیع‌تر دیده شد؛ در مواردی که ترس از افراد غریبه گزارش شده بود، CIM محدودیت بیشتری داشت. در بعد خانوادگی، در نمونه‌های مورد مطالعه، شیوۀ فرزندپروری با اعمال محدودیت در CIM همراهی داشت؛ همچنین در خانواده‌هایی که خواهر یا برادر بزرگ‌تر وجود داشت، دامنۀ فعالیت کودک کوچک‌تر تا سطح کل کوچه گسترش یافت. در بعد فردی نیز در کودکان زیر ۸ سال، نظارت والدین بیشتر و قلمروی فعالیت محدودتر (۳۰ تا ۴۰ متر) بود؛ افزون بر این، فعالیت مستقل دختران در مقایسه با پسران، محدودتر مشاهده شد. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که از میان عوامل شناسایی شده، امنیت ادراکی ذهنی والدین نسبت به توانایی نظارت بر کودک در کوچه، بیش از واقعیت عینی محیط، با تصمیم آنان در ارتباط است. جانمایی فضاهای پرمصرف والدین (نظیر آشپزخانه و نشیمن) در جدارۀ بلافصل کوچه و وجود شفافیت بصری و شنیداری، با افزایش دامنۀ قلمروی کودکان تا کل مسیر کوچه همراه بود. در حالی که ضعف این ارتباط، قلمروی مذکور را به جلوی در خانه یا حداکثر ۳۰ تا ۴۰ متر محدود می‌سازد. طراحی کوچه‌های کم‌ترافیک یا بن‌بست، اقدامات کاهندۀ سرعت خودرو در کوچه‌های بن‌باز، تقویت تعاملات همسایگی، ایجاد فضاهای نیمه‌عمومی امن و افزایش نقاط نظارت‌پذیر برای دختران (با توجه به الگوی نظارت مستقیم‌تر بر ایشان) از جمله راهبردهای کاربردی به شمار می‌رود. این پژوهش با محدودیت‌های ناشی از نمونه‌گیری غیرتصادفی و ماهیت کیفی مطالعه همراه است، با این حال نقش مغفول‌ماندۀ عامل ارتباط بصری و شنیداری خانه با کوچه را آشکار می‌سازد. Objective: This study aims to identify factors observed in relation to children's independent mobility (CIM) within the public spaces of residential environments. Method: A qualitative case study approach was adopted. The research was conducted in the Rahayi neighborhood of Mashhad, Iran. Two alleys, a through alley and a dead‑ended were selected for field study using the Analytic Hierarchy Process (AHP). Data were gathered through observation, in-depth interviews with 25 families, spatial mapping, and qualitative content analysis of interview data using Maxqda software. Results: Four clusters of factors related to CIM—environmental, social, familial, and individual—were identified. At the environmental level, children displayed broader territorial ranges in settings with visual and auditory connection to the alley, in dead‑end alleys, and during daylight hours; nighttime conditions, conversely, were marked by more restricted activity zones. Socially, respondents who reported greater familiarity with neighbors and the presence of playmates in the alley also showed wider CIM ranges, whereas fear of strangers was linked with more constrained independent movement. In the familial domain, parenting styles observed in the sample appeared alongside tighter restrictions on CIM; however, families with older siblings allowed younger children to extend their activity range across the entire alley. Individually, children under 8 years of age were subject to closer parental supervision and more confined territories (30–40 meters), and girls consistently demonstrated more limited independent activity compared to boys. Conclusions: Among the identified factors, parents' perceived sense of safety regarding their ability to monitor their child in the alley emerged as more strongly associated with their decisions than objective environmental conditions. The placement of high-use family spaces—such as kitchens and living rooms—along the alley frontage, with visual and auditory transparency, was observed alongside extended CIM ranges covering the full length of the alley, whereas the absence of such conditions corresponded with ranges restricted to the area immediately outside the home or within a 30‑ to 40‑meter radius. Practical strategies include designing low-traffic or cul-de-sac alleys, implementing traffic-calming measures in through-streets, strengthening neighborhood social ties, creating safe semi-public spaces, and increasing overlook points for girls, given the more direct supervisory patterns they tend to receive. While the study is subject to the limitations inherent in non-probability sampling and its qualitative nature, it nonetheless brings to light the previously underexplored role of visual and auditory connectivity between the home and the alley. تحرک مستقل کودکان (CIM)، دامنۀ قلمرو، اجازۀ والدین، محیط مسکونی. Children’s independent mobility (CIM), mobility range, parental license, residential environment. 0 0 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5768-1&slc_lang=fa&sid=1 Mahsa Akbari Sharak مهسا اکبری شارک akbarisharak@mail.um.ac.ir 100319475328460020689 100319475328460020689 No Ferdowsi University of Mashhad دانشگاه فردوسی مشهد Shahram Pourdeihimi شهرام پوردیهیمی s-deihimi@sbu.ac.ir 100319475328460020690 100319475328460020690 No University of Shahid Beheshti دانشگاه شهید بهشتی تهران Jafar Taheri جعفر طاهری j.taheri@um.ac.ir 100319475328460020691 100319475328460020691 Yes Ferdowsi University of Mashhad دانشگاه فردوسی مشهد