Journal of Housing and Rural Environment

fa ارزیابی آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی در برابر سیلاب با توجه به تغییرات پوشش زمین (مطالعه موردی : روستاهای شهرستان اردبیل) سکونتگاههای شهری و روستایی سکونتگاههای شهری و روستایی پژوهشي Research <table align="right" class="Table" dir="rtl" style="border-collapse:collapse; border:none"> <tbody> <tr> <td style="border-bottom:2px double black; width:486px; padding:0in 7px 0in 7px; height:147px; border-top:2px double black; border-right:none; border-left:none" valign="top">متن چکیده هدف: سیلاب از مهم‌ترین بلایای طبیعی است که خسارت‌های گسترده‌ای به سکونتگاه‌های انسانی وارد می‌کند. یکی از عوامل اصلی تشدید این مخاطره، تغییرات پوشش و کاربری اراضی است. هدف پژوهش حاضر، ارزیابی آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی پیرامون اردبیل در برابر سیلاب با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی طی دوره 2005 تا 2025 و تعیین پهنه‌های خطرپذیر به منظور پشتیبانی از برنامه‌ریزی فضایی و مدیریت ریسک است. روش: این پژوهش از نظر ماهیت کاربردی و به لحاظ روش توصیفی–تحلیلی است. به‌منظور بررسی تغییرات کاربری اراضی، تصاویر ماهواره‌ای لندست 5 و 8 مربوط به سال‌های 2005 و 2025 با استفاده از روش طبقه‌بندی شی‌گرا پردازش و نقشه‌های کاربری اراضی تهیه شد. سپس با بهره‌گیری از تکنیک آشکارسازی تغییرات، روند تحولات بیست‌ساله تحلیل گردید. برای ارزیابی آسیب‌پذیری سیلاب، معیارهای انسانی، هیدرولوژیکی، زمین‌شناسی، زیست‌محیطی، توپوگرافی و اقلیمی شامل فاصله از آبراهه و رودخانه، بارندگی، شیب، ارتفاع، لیتولوژی، پوشش گیاهی، کاربری اراضی، فاصله از جاده و فاصله از نقاط روستایی انتخاب و با استفاده از مدل فرآیند تحلیل شبکه‌ای (ANP) در نرم‌افزار Super Decisions وزن‌دهی شدند. در نهایت، نقشه پهنه‌بندی خطر سیلاب در محیط GIS در پنج طبقه تهیه شد. نتایج: نتایج نشان داد در دوره مورد مطالعه، مساحت کاربری‌های با ارزش اکولوژیکی مانند مرتع خوب، مرتع ضعیف و کشاورزی آبی کاهش یافته و در مقابل، اراضی مسکونی، کشاورزی دیم و بایر افزایش یافته است. بیشترین تغییرات مربوط به تبدیل اراضی بایر به کشاورزی آبی و دیم و نیز تبدیل مراتع خوب به کاربری‌های کشاورزی بوده که بیانگر افزایش فشار انسانی بر منابع طبیعی است. در مدل ANP، فاصله از آبراهه و رودخانه بیشترین نقش را در تعیین شدت خطر سیلاب داشته و پس از آن بارندگی، فاصله از نقاط روستایی و شیب قرار گرفته‌اند. همچنین بخش قابل توجهی از محدوده در طبقات پرخطر و بسیار پرخطر واقع شده و بسیاری از روستاها با این پهنه‌ها همپوشانی دارند. نتیجه‌گیری: افزایش آسیب‌پذیری روستاهای پیرامون اردبیل نتیجه تعامل عوامل طبیعی و مداخلات انسانی، به‌ویژه تغییرات کاربری اراضی است. توسعه سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های کشاورزی بدون توجه به ظرفیت هیدرولوژیکی حوضه، موجب تشدید خطر سیلاب شده است. بنابراین، مدیریت یکپارچه حوضه آبریز، کنترل ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و احیای پوشش گیاهی برای کاهش ریسک و ارتقای تاب‌آوری منطقه ضروری است. </td> </tr> </tbody> </table> <table class="Table" style="width:630px; border-collapse:collapse; border:none" width="630"> <tbody> <tr> <td style="border-bottom:2px double black; width:466px; padding:0in 7px 0in 7px; height:171px; border-top:2px double black; border-right:none; border-left:none" valign="top">Objective: Flood is one of the most important natural disasters that causes extensive damage to human settlements. One of the main factors exacerbating this risk is changes in land cover and land use. The aim of the present study is to assess the vulnerability of rural settlements around Ardabil to flooding with an emphasis on land use changes during the period 2005 to 2025 and to determine risk zones in order to support spatial planning and risk management. Method: This study is applied in nature and descriptive-analytical in terms of method. In order to investigate land use changes, Landsat 5 and 8 satellite images from 2005 and 2025 were processed using the object-oriented classification method and land use maps were prepared. Then, using the change detection technique, the twenty-year development trend was analyzed. To assess flood vulnerability, human, hydrological, geological, environmental, topographic and climatic criteria including distance from waterway and river, rainfall, slope, elevation, lithology, vegetation, land use, distance from road and distance from rural areas were selected and weighted using the Analytical Network Process (ANP) model in Super Decisions software. Finally, a flood risk zoning map was prepared in a GIS environment in five classes. Results: The results showed that during the study period, the area of ecologically valuable land uses such as good pasture, poor pasture and irrigated agriculture decreased, while residential, rainfed and barren lands increased. The most significant changes were related to the conversion of barren lands to irrigated and rainfed agriculture and the conversion of good pastures to agricultural uses, which indicates an increase in human pressure on natural resources. In the ANP model, distance from waterway and river played the greatest role in determining the severity of flood risk, followed by rainfall, distance from rural areas and slope. Also, a significant part of the area is located in high-risk and very high-risk categories, and many villages overlap with these zones. Conclusion: The increased vulnerability of villages around Ardabil is the result of the interaction of natural factors and human interventions, especially land use changes. The development of settlements and agricultural activities without considering the hydrological capacity of the basin has exacerbated the risk of flooding. Therefore, integrated management of the catchment area, control of construction in the river basin, and restoration of vegetation cover are essential to reduce risk and enhance the resilience of the region.</td> </tr> </tbody> </table> تحلیل شبکه‌ای (ANP)، طبقه بندی شی گرا، آشکارسازی تغییرات، پهنه بندی سیلاب Analytical Network Modeling (ANP), Object Oriented Classification, Change Detection, Flood Zoning Provide 0 0 http://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-5765-1&slc_lang=fa&sid=1 Lotfollah malki لطف اله ملکی l.maleki@uma.ac.ir 100319475328460020827 100319475328460020827 Yes University of Mohaghegh Ardabili دانشگاه محقق اردبیلی elham mollanuri الهام ملانوری 100319475328460020828 100319475328460020828 No University of Mohaghegh Ardabili دانشگاه محقق اردبیلی